KNMG-wegwijzer Toestemming en informatie bij behandeling van minderjarigen

1. Inleiding

Voor de behandeling van minder­ jarige kinderen heeft een arts meestal toestemming nodig van de ouders of wettelijke vertegenwoordigers. Maar voor welke leeftijd geldt dat precies? Moeten altijd beide ouders beslissen? En aan wie mag je welke informatie geven? Deze vragen komen aan de orde in deze wegwijzer van de KNMG. In deze wegwijzer vindt u een prak­ tische uitwerking van de wettelijke regels1 over toestemming en infor­ ma­tie bij de behandeling van minder­ jarige kinderen. Ook beschrijft de weg­wijzer welke uitleg er in de (tucht) rechtspraak aan deze regels wordt gegeven. De wegwijzer is bedoeld als naslagwerk voor elke arts die wel eens minderjarige kinderen behandelt. Deze wegwijzer vervangt de KNMG-­ wegwijzer dubbele toestemming gezagdragende ouders voor de behandeling van minderjarige kinderen uit 2011. Deze nieuwe versie is ge­ actualiseerd en uitgebreid met een paragraaf over het recht op medische informatie bij de behandeling van minderjarige kinderen.

1 Waaronder de toepasselijke regels uit de WGBO (BW Boek 7), het personen- en familierecht (BW Boek 1) en de Jeugdwet.

2. Wie beslist over de behandeling

van een minderjarig kind? het gezag overneemt. In dat geval moet de voogd de eventuele toe­ stemming geven voor de behande­ ling van het kind. Let op: Een voogd is niet hetzelfde als een gezinsvoogd. Een gezins­ voogd oefent namelijk in principe geen gezag uit. In uitzonderingsge­ vallen kan de kinderrechter wel be­ palen dat de gezinsvoogd het gezag uitoefent over een specifiek aspect, bijvoorbeeld over medische behan­ delingen.3 In dat geval kan de gezins­ voogd daar wel toestemming voor geven. Zie voor meer informatie hier­ over paragraaf 3.3 ‘De gezinsvoogd’ en 5.3 ‘Ouder(s) zonder ouderlijk gezag’. In de WGBO2 is per leeftijdscategorie ge­regeld wie toestemming moet geven voor de medische behande­ ling van een minderjarig kind. In dit hoofdstuk beschrijven we de regels per categorie.

2.1 Kind 0 tot 12 jaar: gezags­

drager(s) Voor de behandeling van een kind dat jonger is dan 12 jaar is de toe­ stemming nodig van de wettelijke vertegenwoordiger(s) van het kind. Wettelijke vertegenwoordigers zijn diegenen die het gezag over het kind uitoefenen. We noemen hen daarom ook wel ‘gezagsdrager’. Als twee ouders beiden gezagsdrager zijn, moeten zij ook beiden toestem­ ming geven voor de behandeling van het kind. Op deze hoofd­regel bestaan enkele uitzonderingen. Zie daarvoor paragraaf 4.3 ‘Acute situa­ ties’ en 4.4 ‘Weigerende ouder(s)’ De mening van het kind doet formeel niet ter zake, maar speelt in de prak­ tijk in de afwegingen wel een rol. Naarmate het kind ouder wordt, zal de arts het kind immers meer betrek­ ken bij en informeren over de behan­ Meestal hebben beide ouders van het kind het gezag, soms ligt het gezag bij één ouder. Als de ouders het gezag niet kunnen uitoefenen, benoemt de rechter een voogd die

2 Art. 7:450 BW.

3 Art. 1: 265e BW.

deling. Natuurlijk gebeurt dat op het bevattingsniveau van het kind.

2.2 Kind 12 tot en met 15 jaar:

kind + gezagsdrager(s) Als een kind niet in staat kan worden geacht om zelfstandig een redelijke belangenafweging te maken over zijn medische behandeling, is dit kind ter zake van deze medische behandeling wilsonbekwaam. In dat geval is voor de medische behandeling de toe­ stemming van de gezags­drager(s) nodig. Dit geldt voor alle kinderen van 12 jaar of ouder, dus ook voor 16- en 17-jarigen. Voor de behandeling van een kind van 12, 13, 14 of 15 jaar is er toestem­ ming nodig van zowel de gezags­ drager(s) als het kind zelf. Op deze hoofdregel bestaan enkele uitzon­ deringen. Zie daarvoor paragraaf 4.3 ‘Acute situaties’ en 4.4 ‘Weigerende ouder(s)’.

2.3 Kind 16 of 17 jaar: kind

Voor de behandeling van een kind van 16 of 17 jaar is alleen toestem­ ming nodig van het kind zelf. De 16- of 17-jarige moet dan wel wils­ bekwaam zijn ter zake van de behan­ deling. Dat wil zeggen dat het kind in staat moet zijn om een redelijke af­weging te maken van zijn4 belan­ gen bij de medische behandeling.5

4 Overal waar in deze tekst ‘hij/hem/zijn’ staat, kan ook ‘zij/haar’ worden gelezen.

5 Voor opneming in een ggz-instelling die valt onder de Wet Bopz geldt iets anders: artikel 2 lid 3 onder b en c van die wet bepa­

len dat als (een van beide) ouders met gezag of een voogd niet instemmen met opneming, een rechterlijke machtiging nodig is om het kind toch te kunnen opnemen. Over zo’n opneming beslist een kind van 16 of 17 jaar dus niet volledig zelfstandig. Voor behandeling na dwangopneming gelden vervolgens wel weer de WGBO-regels, naast de regels uit de Wet Bopz over dwang­ behandeling en vrijheidsbeperking.

3. Hoe zit het met het gezag over

minderjarige kinderen? hebben.6 Hiervoor gelden de volgende regels:

• Is een kind geboren of geadop­

teerd tijdens het huwelijk of geregistreerd partnerschap van zijn ouders, dan krijgen deze ouders automatisch gezamenlijk gezag over dit kind. Als er bij de geboorte twee gehuwde moeders (of moe­ ders binnen een geregistreerd partnerschap) zijn, dan krijgen zij automatisch gezamenlijk gezag, als er wettelijk geen vader bekend is. Zijn de ouders twee mannen, dan is daarvoor een beslissing van de rechter nodig. Alleen mensen die (juridisch gezien) gezag hebben over een kind, mogen toestemming geven voor een medi­ sche behandeling. Vaak hebben de ouders dit gezag, maar soms ligt het anders. In dit hoofdstuk vindt u de basis­regels en de uitzonderingen.

3.1. De basisregels

• Is een kind geboren buiten een

huwelijk of geregistreerd partnerschap, dan krijgt de meerderjarige moeder automatisch het gezag over het kind. De vader of duo-­ moeder kan ook gezag krijgen, als deze het kind heeft erkend én als deze het gezag samen met de moeder heeft aangevraagd bij de rechtbank. Als de aanvraag voldoet aan de voorwaarden, wordt het gezamenlijk gezag aangetekend in het gezagsregister. Bij verschil van mening over de aanvraag van het gezamenlijk gezag volgt een rechter­ lijke beschikking. Er is dus niet auto­ Iemand met (ouderlijk) gezag over een kind is verantwoordelijk voor de opvoeding en verzorging van dat kind. Ook is deze gezagsdrager de wettelijke vertegenwoordiger van het kind. Als beide ouders het gezag hebben, zijn zij ook beiden wettelijk vertegenwoordiger van het kind. Maar het gezag kan ook bij één ouder liggen. Onder de huidige wetgeving in Neder- ­land kan een kind hooguit twee juridi­ sche ouders met ouderlijk gezag 6 In 2016 heeft de staatscommissie Herijking ouderschap een advies uitgebracht om het aantal mogelijke juridische ouders

uit te breiden tot vier. Dit advies heeft vooralsnog niet tot aanpassing van wetgeving geleid.

matisch sprake van ouderlijk ge­zag als een vader of duo-moeder zijn/haar kind alleen maar heeft erkend.

• Soms verblijft een kind in een

pleeggezin. Pleegouders hebben formeel niet de bevoegdheid om namens een kind te handelen of te beslissen, tenzij zij door de rechter benoemd zijn tot pleegoudervoogd. Een pleegoudervoogd kan door de rechter worden benoemd als een kind zeer langdurig in een pleeggezin verblijft en het er niet naar uitziet dat de biologische ouder(s) binnen een aanvaardbare termijn zelf het gezag kunnen of willen dragen. Een pleegouder­ voogd heeft het juridisch gezag over het kind en kan beslissen over diens medische behandeling.

• Is de moeder bij de geboorte van

het kind minderjarig, dan krijgt zij niet automatisch het gezag over het kind. Je moet meerderjarig zijn om gezag over een kind te kunnen uitoefenen. Een 16- of 17-jarige moeder kan de rechter wel vragen om een meerderjarigheidsverklaring. Zo kan zij alsnog het gezag over het kind krijgen. In andere ge­vallen benoemt de rechter een voogd.

• Kunnen de ouders het gezag niet

uitoefenen, bijvoorbeeld omdat beide ouders minderjarig zijn of omdat beide ouders zijn overleden, dan benoemt de rechter een voogd die het gezag uitoefent. Ook als de ontwikkeling van het kind ernstig wordt bedreigd en de ouders de verantwoordelijkheid voor de op­ voeding en verzorging niet kunnen dragen, kan de rechter het gezag beëindigen en een voogd benoe­ men. Dit kan een privépersoon zijn, maar ook een voogdijinstelling. Die instelling zoekt dan meestal een pleeggezin of helpt een kind zelf­ standig te wonen.

• Is een pleegouder geen pleeg­

oudervoogd, dan houdt/houden de gezagdragende ouder(s) of voogd het wettelijke recht om te be­slissen over een medische be­ handeling van hun kind. Soms is er een gezinsvoogd, maar deze heeft in de meeste gevallen geen gezag. In bijzondere gevallen kan de kin­ derrechter wel bepalen dat de gezinsvoogd het gezag uit­oefent over een specifiek aspect, bijvoor­ beeld over medische behandelin­ gen.7 In dat geval kan de gezins­ voogd wel toestemming geven voor een behandeling. Zie voor

7 Artikel 1:265e sub b BW.

meer informatie daarover paragraaf 3.3 ‘De gezinsvoogd’. heeft ook geen recht meer op inzage in het dossier van het kind. Wel heeft hij het recht om van een behandelaar desgevraagd informatie te krijgen over ‘belangrijke feiten en om­standig­ heden die de persoon van het kind of diens opvoeding en verzorging betreffen’.9 Zie voor meer informatie hierover paragraaf 5.3 ‘De niet-­gezag­ dragende ouder van een minderjarige’. Twijfelt u over wie het gezag heeft over uw minder­jarige patiënt, dan kunt u dat (laten) opvragen uit het gezagsregister. Daar leest u meer over in paragraaf 3.4 ‘Het gezags­ register’.

3.2. Gezag na echtscheiding8

Ouderschapsplan Na een (echt)scheiding houden beide ouders het gezag over hun kind, ook al is de zorg voor het kind soms hoofdzakelijk in handen van één van de ouders. Dit betekent dat in begin­ sel ook beide ouders moeten instem­ men met een medische behandeling van hun kind. Dit is de hoofdregel. Ouders die gaan scheiden, moeten bij een echtscheidingsverzoek aan de rechter een ouderschapsplan voegen. Ook samenwonende ouders die uit elkaar gaan, maken soms zo’n ouderschapsplan. In dit ouderschaps­ plan maken ouders (onder andere) afspraken over hoe zij de zorg- en opvoedingstaken na de scheiding verdelen en hoe zij elkaar informatie verschaffen en raadplegen over be­ langrijke aangelegenheden rond hun minderjarige kinderen. Vaak bevat zo’n ouderschapsplan ook afspraken over medische aangelegenheden van het kind: wie beslist er bij belangrijke behandelingen (vaak gezamenlijk), wie begeleidt het kind bij afspraken (vaak de ouder waar het kind op dat moment verblijft) en hoe informeren de ouders elkaar over deze medische Uitzondering De rechter kan in uitzonderingsgeval­ len bij een (echt)scheiding het gezag aan één van de ouders toekennen. De gezagdragende ouder is dan de wettelijke vertegenwoordiger van het kind. Alleen deze ouder mag toe­ stem­ming geven voor een medische behandeling van het kind. De ouder die niet meer belast is met het gezag, heeft hier geen zeggenschap meer over. Deze niet-gezagdragende ouder

8 Of ontbinding geregistreerd partnerschap.

9 Artikel 1:377c BW.

aangelegenheden? Dit ouderschaps­ plan geeft dus inzicht in de vraag aan wie de arts toestemming moet vragen voor een medische behandeling van het kind. Er is echter niet altijd een ouderschapsplan aanwezig: soms spreekt de rechter een echtscheiding uit zonder dat er een dergelijk plan is gemaakt. plicht om de aanwijzingen van de gezinsvoogd op te volgen. De gezins­ voogd krijgt zelf geen gezag over het kind. Dit betekent dat de arts ook bij een OTS aan de gezagdragende ouder(s) toestemming moet vragen voor een medische behandeling van een minderjarig kind. Uitzondering

Gezagsregister

In uitzonderlijke gevallen kan de kinderrechter bepalen dat de gezins­ voogd wel het gezag over het kind krijgt voor een specifiek aspect, bij­ voorbeeld voor het geven van toe­ stemming voor een medische behan­ deling. De kinderrechter kan dit bijvoorbeeld doen als een kind veel medische zorg nodig heeft en de ouders structureel niet meewerken.10 Twijfelt u over wie na een echtschei­ ding het gezag heeft over uw minder­ jarige patiënt, dan kunt u dat (laten) opzoeken in het gezagsregister. Daar leest u meer over in paragraaf 3.4 ‘Het gezags­register’.

3.3. De gezinsvoogd / onder­

toezichtstelling (OTS) Als in een gezin ernstige (opvoedings) problemen voorkomen en de ontwik­ keling van het kind ernstig wordt bedreigd, kan de kinderrechter een ondertoezichtstelling (OTS) uitspre­ ken. In dat geval wijst de kinderrech­ ter de instelling aan die de OTS uit­ voert. Deze instelling wijst dan een gezinsvoogd aan.

Uithuisplaatsing

In de meeste gevallen blijft het kind tijdens de OTS thuis wonen, maar soms gaat de OTS gepaard met een uithuisplaatsing. De rechter kan hier­ toe beslissen op verzoek van de gezinsvoogd of op verzoek van de Raad voor de Kinderbescherming (bij acute situaties). Ook bij een uithuis­ plaatsing in combinatie met een OTS blijft het gezag en daarmee de be­ Bij een OTS behouden beide ouders het ouderlijk gezag. Zij zijn wel ver­

10 Artikel 1: 265e sub b BW.

voegdheid om over een medische behandeling te beslissen bij de ge­ zagdragende ouder(s) liggen. De enige uitzondering hierop vormt de situatie die hierboven beschreven is, waarbij de gezinsvoogd het gezag krijgt voor een specifiek aspect. ken. Is dat vooraf niet mogelijk, bij­ voorbeeld omdat dit het kind in ge­ vaar brengt, dan is het raadzaam om dit zo snel mogelijk achteraf te doen. Dit is omwille van de transparantie en de vertrouwensrelatie met de ouders. NB: Een van de redenen om informa­ tie te verschaffen aan de gezinsvoogd kan zijn, dat er sprake is van (een vermoeden van) kindermishandeling. Zie voor meer informatie daarover de KNMG-meldcode kindermishande­ ling en hui­selijk geweld (artikel 7

‘Informatie aan de gezinsvoogd’).12

Recht op informatie

De gezinsvoogd heeft op grond van de Jeugdwet wel een eigenstandig

recht op informatie over het kind.11

Artsen (en anderen met een beroeps­ geheim) moeten op verzoek van een gezinsvoogd informatie verstrekken, als die informatie noodzakelijk is voor een goede uitvoering van de OTS. De arts heeft dan een zogenoemde spreekplicht. Ook mag een arts onder omstandigheden op eigen initiatief contact zoeken met de gezinsvoogd. Dit is het zogenoemde meldrecht.

3.4. Het gezagsregister

In het gezagsregister staat wie er ge­ zag heeft over een minderjarig kind. Het gezagsregister is openbaar. Dit betekent dat iedereen een uittreksel uit het gezagsregister kan opvragen. Dat kan bij alle rechtbanken in Neder­ land. De wijze van aanvraag verschilt per rechtbank. Op www.rechtspraak. nl/Registers/Gezagsregister leest u hier meer over. Een uittreksel uit het gezagsregister is gratis. Zowel bij de spreekplicht als bij het meldrecht hoeft de arts formeel geen toestemming aan de ouders te vragen als hij informatie over hun kind wil doorgeven aan de gezinsvoogd. Desondanks blijft het wenselijk om zo open mogelijk te zijn over de infor­ matieverstrekking. De arts doet er daarom goed aan om vooraf aan de ouders te vertellen welke informatie hij aan de gezinsvoogd gaat verstrek­ In het gezagsregister staan – kort gezegd – de rechterlijke beslissingen over het gezag over een kind. Gezag van rechtswege staat niet in het ge­ zagsregister. Hiervan is bijvoorbeeld sprake bij het gezamenlijk gezag van

11 Artikel 7.3.11 lid 4 Jeugdwet.

12 KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld (2018)

Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

minderjarige kinderen?

ouders tijdens een huwelijk of gere­ gistreerd partnerschap en bij het gezamenlijk gezag na een scheiding. Dit betekent dat als een kind en zijn ouders niet in het gezags­register staan, de gewone regels op hen van toe­passing zijn. Praktijkdilemma: Hoe ga ik om met een verzoek om het dossier van een kind aan een nieuwe arts over te dragen na een echtscheiding? Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk?

4.1. Een nieuwe behandelrelatie

met een minderjarige Een goed moment om na te gaan wie het gezag over een kind heeft, is het moment dat een arts een nieuwe be­ handelrelatie aangaat met een kind dat jonger is dan 16 jaar. In dat geval is het raadzaam om het volgende te doen: Als beide ouders het gezag over een kind hebben, moeten zij ook beiden instemmen met een medische behan­ deling van hun kind. Dat is de hoofd­ regel die in de vorige hoofdstukken is toegelicht. Onder een medische behandeling vallen ook een medisch onderzoek en een verwijzing.

Gezagsverhoudingen nagaan

Vóórdat de arts het kind inschrijft in zijn praktijk, vraagt hij aan de ouder(s) wie het gezag over hem heeft. Hij maakt hiervan aantekening in het dossier van het kind. In de praktijk begeleidt vaak één ouder het kind bij een bezoek aan de arts. De vraag is of een arts in zo’n situatie iedere keer moet nagaan wat de gezagsverhoudingen zijn en of hij ook toestemming van de andere ou­ der moet vragen. Als dat zo is, maakt dat de zorgverlening weinig werk­ baar en praktisch. Wat moet de arts op grond van de wet en (tucht)rech­ telijke uitspraken wel en niet doen in zo’n situatie? Die vraag staat centraal in dit hoofdstuk. Als er reden is om te twijfelen aan de juistheid van de informatie die een ouder verstrekt, kan de arts de ouder vragen om een (schriftelijk) bewijs te geven van het gezag. De arts kan de ouder bijvoorbeeld vragen om een uittreksel uit het gezagsregister (zie

paragraaf 3.4 ‘Het gezags­register’).13

Een situatie van echtscheiding is niet per definitie reden voor twijfel: na een echtscheiding is gezamenlijk gezag immers de hoofdregel.

13 De arts kan het uittreksel uit het gezagsregister ook zelf opvragen. De KNMG is echter van mening dat dit niet primair de taak van

de arts is. Onder omstandigheden kan een arts ervoor kiezen om dit wel te doen.

Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk?

Vragen naar afspraken tussen

gescheiden ouders met gezag ben om geïnformeerd te worden en mee te beslissen over de behande­ ling van hun kind. Die juridische wer­ kelijkheid en het feit dat artsen in het belang van het kind hun werk moeten kunnen doen, maakt handelen soms lastig. In geval van een vechtschei­ ding kan het daarom verstandig zijn om deze kwestie meteen bij aanvang van de behandelrelatie met beide ge­ zagdragende ouders te bespreken. Zijn de ouders gescheiden en heb­ ben zij gezamenlijk gezag over het kind, dan is het raadzaam om voor­ afgaand aan de inschrijving van het kind met beide ouders te spreken. De arts vraagt dan naar de afspraken die de ouders hebben gemaakt over medische aangelegenheden. Daarbij gaat het met name over de vraag wie toestemming geeft bij medische be­ handelingen van het kind en hoe de ouders elkaar daarover informeren. Ouders met gezamenlijk gezag heb­ ben hier, als het goed is, afspraken over vastgelegd in het ouderschapsplan.

Tip:

Blijken ouders met gezamenlijk gezag niet in staat om samen tot afspraken te komen die voor uw praktijk werk­ baar zijn? Maak deze ouders dan dui­ delijk hoe u te werk zult gaan. Vertel bij­voorbeeld dat u uiteraard zo veel mogelijk reke­ning zult houden met hun rechten als gezagdragende ou­ ders, maar dat voor u als arts het be­ lang van hun kind altijd voorop staat. Dat betekent dat u bij ingrijpende behandelingen – als dat medisch ver­ antwoord is – de ouder die niet met het kind op het spreekuur komt, zo veel mogelijk vooraf zult informeren en betrekken bij de besluit­vorming. Dat zult u ook doen bij ongebruike­ lijke of medisch niet-noodzakelijke behandelingen. Maar is er sprake van een gewoon ‘huis-tuin-en-keukenpro­ bleem’, dan moet u er in het belang Het kan – zeker bij langdurige be­ handelrelaties – voorkomen dat er bij individuele behandel­beslissingen steeds opnieuw discussie ontstaat over wie er beslist en over hoe de ouders elkaar over de behandeling informeren. De verantwoordelijk­ heid om met elkaar te overleggen en elkaar te informeren ligt primair bij de ouders zelf. Tegelijkertijd moeten artsen rekening houden met het feit dat beide ouders het gezag hebben over hun minderjarige patiënt. En dat beide ouders daarom het recht heb­ Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk? van hun kind van kunnen uitgaan, dat de ouder die met het kind op het spreekuur komt, ook beslist namens de niet-aanwezige ouder. En dat de ouders elkaar over de behan­delingen informeren. en na te vragen of zij gezamenlijk het gezag over het kind houden of dat één van hen het gezag krijgt. Ook is het raadzaam om in dit gesprek afspraken te maken over het geven van toestemming voor medische behandelingen van het kind en over de manier waarop zij elkaar daarover informeren. Zie daarvoor ook de tip in paragraaf 4.1. Maak zo nodig de afspraak dat de ouder die door­gaans niet met het kind meekomt, u perio­diek kan vragen om een update, bijvoorbeeld eens per half jaar.

Praktijkdilemma:

Een gescheiden moeder vraagt om delen uit het dossier van haar 4-jarige dochter te vernietigen. Moet ik dat doen?

Praktijkdilemma:

Mijn 10-jarig patiëntje heeft een acute middenoorontsteking. Haar ouders liggen in een vecht­ scheiding. Mag ik nu een anti­ bioticakuur aan haar voorschrijven zonder dat ik haar vader daarover heb gesproken?

4.3 Kind met één ouder op het

spreekuur Heeft een kind twee gezagdragende ouders, maar verschijnt er maar één van beide ouders met het kind op het spreekuur? Dan mag de arts ervan uit­ gaan dat de andere ouder toestem­ ming heeft gegeven voor de behan­ deling van het kind. Dit geldt niet:

4.2. (Echt)scheiding van ouders

tijdens een bestaande behandel­ relatie Het kan zijn dat een arts tijdens een bestaande behandelrelatie met een minderjarig kind wordt geïnformeerd over de (echt)scheiding van zijn ou­ ders. In dat geval is het verstandig om met de ouders in gesprek te gaan

• als er sprake is van een ingrijpende,

medisch niet-noodzakelijke of medisch ongebruikelijke behan­deling;14 of

14 Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg, 24-05-2011, ECLI: NL:TGZCTG:2011:YG1298.

Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk?

RTG Zwolle, 19-05-

2017, ECLI:NL:TGZR­

ZWO:2017:91

• als de arts aanwijzingen heeft dat

de niet-aanwezige ouder een andere mening over de behandeling heeft.15

• Een cosmetische in­

greep of andere medisch niet-noodzakelijke behan­ deling, bijvoorbeeld een besnijdenis. Rb Rotterdam, 21-09-2016, ECLI:NL:RBROT:2016:7437 Dit geldt ook in situaties van geschei­ den ouders. Ouders die gezamenlijk gezag hebben, moeten met elkaar overleggen, ook als ze gescheiden zijn. En als dat niet lukt, moeten zij in beginsel zelf con­tact opnemen met de arts over een eventuele weigering. Alleen dan ligt een eventueel conflict tussen ouders daar waar het hoort: bij de ouders zelf. 2 Een medisch noodzakelijke behandeling (waarbij toestem­ ming van één ouder voldoende is en toestemming van de an­ dere ouder verondersteld mag worden):

• Een (verwijzing voor een)

behandeling van een elle­ boogfractuur bij het kind. CTG, 14-04-2015, ECLI: NL: TGZCTG:2015:135 Voorbeelden uit jurisprudentie: 1 Een ingrijpende, medisch niet-noodzakelijke of medisch ongebruikelijke behandeling (waarbij expliciet toestemming van beide gezagdragende ou­ ders noodzakelijk is): 3 Aanwijzingen dat de niet-aanwezige ouder een andere mening heeft (en die ouder daar­ om expliciet om toestemming moet worden gevraagd):

• Een (verwijzing voor een)

psycho­therapeutische behandeling in een situatie van een vechtscheiding, waarbij de situatie voor het kind medisch gezien niet acuut is.

• De aanwezige ouder vraagt

om een psychiatrische be­ oordeling van het... 15 Zie artikel 1:253i BW dat bepaalt dat als beide ouders gezamenlijk gezag uitoefenen, zij het kind gezamenlijk vertegenwoordigen in burgerlijke handelingen, met dien verstande dat een ouder alleen hiertoe ook bevoegd is, mits niet van bezwaren van de andere ouder is gebleken. Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk? Voorbeelden uit jurisprudentie: ...kind vanwege klachten die samenhangen met de om­ gangsregeling, terwijl de arts weet dat de ouders verwikkeld zijn in een vechtscheiding. RTG Eindhoven, 25-03-2015, ECLI:NL:TGZREIN:2015:25

• De afwezige ouder heeft

de arts eerder expliciet laten weten dat hij een be­handeling of bepaald onder­zoek niet wil voor het kind. vgl. RTG Amsterdam, 28-04-2017, ECLI:NL:T­ GZRAMS:2017:43 In uitzonderingsgevallen kan de arts ervoor kiezen om het informeren van de gezagsdrager(s) (tijdelijk) achter­ wege te laten. Dit kan hij doen als hij ervan overtuigd is dat hij niet de zorg van een goed hulpverlener betracht als hij de gezagsdrager(s) direct zou informeren.17 Het belang van het kind is daarbij leidend. Van zo’n uit­ zonderingssituatie kan bijvoorbeeld sprake zijn, als de veiligheid van het kind in gevaar komt door het infor­ meren van de ouder(s).

4.5 Weigerende ouder(s)

Het kan zijn dat de gezagdragende ouders (of één van hen) weigeren om toestemming te geven voor een be­ handeling van hun kind. Dit betekent niet dat er per definitie geen behan­ deling van het kind kan plaatsvinden. De WGBO biedt een arts ruimte om het kind in bepaalde gevallen toch te behandelen. Hieronder geven we aan om welke gevallen dat gaat. Het belang van het kind is hierbij leidend.

4.4. Acute situaties

In een acute situatie is toestemming vragen aan de ouder(s) niet vereist. Het gaat dan om situaties waarin de toestemming van de ouder(s) niet kan worden af­gewacht, omdat direct medisch ingrijpen nodig is om ern­ stig nadeel voor het kind te voorko­ men.16 Dit geldt voor kinderen in alle leeftijdscategorieën. De arts infor­ meert de gezagdragende ouder(s) of de voogd in deze gevallen achteraf zo spoedig mogelijk. 16 Artikel 7:466 lid 1 BW. 17 Artikel 7:465 lid 4 BW. Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk?

A. Het kind is jonger dan 12 jaar of

ouder dan 12 jaar, maar wilson­ bekwaam De hoofdregel is: als een kind jon­ ger is dan 12 jaar of ouder dan 12 jaar, maar wilsonbekwaam, dan is voor een behandeling van dat kind de toestemming nodig van beide gezagdragende ouders. Weigeren de ouders (of één van hen) om toestemming te geven, dan kan de arts soms het volgende doen:

Goed hulpverlenerschap

In uitzonderingssituaties kan de arts de weigering van (één van bei­ de) gezagdragende ouders passe­ ren, als hij, door het nalaten van de behandeling van het kind, niet de zorg van een goed hulpverlener zou verlenen.18

• de motieven van de ouder(s)

om toestemming te weigeren evident niet zijn ingegeven door het belang van het kind, maar door hun eigen subjectie­ ve mening of belangen. De arts handelt in dat geval op eigen gezag. Dit kan óók als het een ingrij­ pende behandeling betreft, maar het vanuit het medisch belang van het kind niet verantwoord is om vervan­ gende toestemming van een rechter af te wachten. Het verdient aanbe­ veling om in een dergelijke situatie eerst te overleggen met een andere arts. Is er een vermoeden van kinder­ mishandeling en weigeren de gezag­ dragende ouders (of één van hen) om toestemming te geven voor een onderzoek daarnaar, dan overlegt de arts met Veilig Thuis. Zie hiervoor ook de KNMG-meldcode kindermishan­ deling en huiselijk geweld.19

Vervangende toestemming door de

rechter op verzoek ouder De arts kan dan op basis van goed hulpverlenerschap besluiten om het kind toch te behandelen. Dit kan hij doen als:

• de behandeling zeer nood­

zakelijk is; en

• het de arts niet lukt om de weige­

rende ouder(s) te overtuigen; en Heeft één van beide ouders toestem­ ming voor een behandeling gegeven, maar is er twijfel over de toestem­ ming van de andere gezagdragende ouder? Of onttrekt de andere ouder het kind feitelijk aan een behande­ 18 Artikel 7: 465 lid 4 BW. 19 KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld (2018) Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk? ling? Dan kan de rechtbank om een beslissing worden gevraagd. Dit is aan de orde bij een ingrijpende, een medisch niet-noodzakelijke of een ongebruikelijke medische behande­ ling. De belanghebbende ouder kan hiervoor zelf naar de rechter gaan en deze vragen om plaatsvervangend toestemming te geven voor de me­ dische behandeling van het kind.20 Voor het indienen van zo’n verzoek om vervangende toestemming moet de ouder wel een advocaat inschakelen. echter toestemming voor de DTP- en BMR-vaccinatie in Fase 3, omdat zij meent dat de mees­ te kinderen dan al voldoende weerstand hebben opgebouwd. De ouders worden het ondanks gesprekken niet eens. Op ver­ zoek van de vader verleent de rechter vervangende toestem­ ming voor de vaccinaties. Gerechtshof Arnhem-Leeuwar­ den, 19 maart 2015, ECLI:NL:G­ HARL:2015:2012 Heeft de ouder een verzoek inge­ diend en is het medisch verantwoord om nog even met de behandeling te wachten, dan doet de arts er goed aan om de toestemming van de rechtbank af te wachten.

Vervangende toestemming door de

rechter op verzoek arts In uitzonderingsgevallen kan de arts zelf een verzoek om vervangende toestemming initiëren, door via de Raad voor de Kinderbescherming om een beslissing van de rechtbank te vragen. Een arts kan daartoe genood­ zaakt worden, als: Voorbeeld uit jurisprudentie:

• Vervangende toestemming

door rechter op verzoek ouder De ouders van twee minderja­ rige kinderen hebben na hun echtscheiding gezamenlijk het gezag over de kinderen. De va­ der wil dat de kinderen worden ingeënt volgens het Rijksvaccina­ tieprogramma. Moeder weigert

• de ouders de behandeling van het

kind feitelijk onmogelijk maken, bij­ voorbeeld door het kind fysiek aan de behandeling te onttrekken; en

• het de arts niet lukt om de weige­

rende ouder(s) van de behandeling te overtuigen; en 20 Artikel 1: 253a BW. Toestemming en informatie bij behandeling van minder­jarigen

1. Hoe werkt het vragen van

toestemming in de praktijk?

• de arts ervan overtuigd is dat de

behandeling nodig is om ernstig gevaar voor de gezondheid van het kind te voorkomen.

Verzoek aan de rechter via de Raad

voor de Kinderbescherming De Raad voor de Kinderbescherming heeft de mogelijkheid om via de rechtbank een voorlopige ondertoe­ zichtstelling (OTS) voor een kind te vragen.22 De instelling die dan wordt belast met de gezinsvoogdij, ook wel gecertificeerde instelling (GI) genoemd, kan de rechter vervolgens verzoeken om vervangende toestem­ ming voor een specifieke medische behandeling. Als er vaak medische behandelingen nodig zijn en de ge­ zagdragende ouders (of één van hen) structureel niet meewerken, kan de ge­ zinsvoogd aan de rechtbank vragen om een gedeeltelijke gezagsoverdracht voor het nemen van beslis­singen over medische behandelingen.23 In dat geval pleegt de arts hierover overleg met de Raad voor de Kinder­ bescherming. De arts doet dit zo veel mogelijk met toestemming van de gezagdragende ouder(s), en dus ook van de ouder die de behandeling weigert. Is het niet mogelijk om hier­ voor toestemming van beide ouders te verkrijgen en verkeert de arts daar­ door in een conflict van plichten, dan voert hij toch overleg met de Raad voor de Kinderbescherming. Hij in­ formeert de ouders hier dan zo mo­ gelijk vooraf over en ook zo spoedig mogelijk na het overleg. Is er sprake van een vermoeden van kindermis­ handeling, dan pleegt de arts overleg met Veilig Thuis. Zie hiervoor ook de KNMG-meldcode kindermishande­ ling en huiselijk geweld.21 Is er geen (voorlopige) OTS nodig, maar wel toestemming voor een spe­ cifieke medische behandeling, dan kan de Raad voor de Kinderbescher­ ming (of het Openbaar Ministerie) de rechtbank vragen om één van de ou­ ders of beide ouders tijdelijk gedeel­ telijk in de uitoefening van het gezag te schorsen.24 Er wordt dan een GI aangewezen die de voorlopige voog­ dij uit­oefent en die formeel over de toestemming voor behandelingen Praktijkdilemma: Mag ik een kind vaccineren als één van de ouders of beide ouders toestemming weigeren?

21 KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld (2018)

22 Artikel 1:257 jo. 1:255 lid 2 BW.

23 Artikel 1:265e sub b BW.

24 Artikel 1: 268 lid 1 sub b jo. Art. 1:267 BW.

beslist. In zeer spoedeisende geval­ len zal de rechtbank zelf beslissen. voor kinderen jonger dan 12 jaar (zie punt A).

B. Het kind is 12, 13, 14 of 15 jaar

Let op: de hoofdregel is dat de gezag­ dragende ouder(s) of voogd in deze situatie in principe vooraf geïnfor­ meerd worden over de voorgestelde behandeling! De hoofdregel is: voor de behande­ ling van een kind van 12 tot en met 15 jaar is naast de toestemming van de gezagsdrager(s), ook de toestem­ ming van het kind zelf nodig. Weige­ ren de ouders (of één van hen) om toestemming te geven, dan geldt het volgende:

Behandeling zonder toestemming

van ouders soms mogelijk Soms wil een kind van 12, 13, 14 of 15 jaar een behandeling ondergaan, maar wil het niet dat de gezagdra­ gende ouder(s) daarover worden geïnformeerd. De WGBO biedt een arts daarvoor in bepaalde omstandig­ heden ruimte, namelijk als de behandeling nodig is om kennelijk ernstig nadeel voor het kind te voorkomen.

Weloverwogen behandelwens kind

gaat vóór een weigering van de ouder(s) Is het kind 12, 13, 14 of 15 jaar en stemt het zelf in met de behandeling, maar weigeren de gezagdragende ouder(s) of voogd om toestemming voor de behandeling te geven? Dan kan de arts het kind toch behande­ len25 als het kind de behandeling na de weigering van de ouder(s)/voogd weloverwogen blijft wensen. Als een behandeling nodig is om kennelijk ernstig nadeel voor het kind te voorkomen, mag een arts het kind behandelen zonder vooraf toestem­ ming te vragen en informatie te ge­ ven aan de gezagdragende ouder(s) of voogd.26 Het gaat dan bijvoor­ beeld om de noodzakelijke behande­ ling van een geslachtsziekte, waarbij het kind aangeeft beslist niet te willen dat de ouders daarover worden geïn­ formeerd. Weloverwogen betekent dat het kind de voor- en nadelen van de behande­ ling reëel kan afwegen en daarover kan beslissen. Als het kind dat niet kan, is het kind ter zake wilsonbekwaam. In dat geval geldt dezelfde regel als

25 Artikel 7: 450 lid 2 BW.

26 Artikel 7: 450 lid 2 BW.

De arts mag er alleen in uitzonder­ lijke gevallen voor kiezen om de gezagdragende ouder(s) niet vooraf over de behandeling van hun kind te informeren. Dit is het geval als het (vooraf) informeren van de ouder(s) kan leiden tot negatieve gevolgen voor de gezondheid of veiligheid van het kind. De enkele stelling van het kind, dat het niet wil dat de gezag­ dragende ouder(s) worden geïnfor­ meerd is onvoldoende. De arts moet kunnen onderbouwen dat hij door de gezagsdrager(s) te informeren niet de zorg van een goed hulpverlener zou betrachten.27 van een arts worden verwacht dat hij goed met het kind bespreekt welke consequenties het heeft als de ou­ ders niet worden geïnformeerd. Het kind kan dan bijvoorbeeld ook geen steun en begeleiding van de ouders krijgen. De arts probeert het kind zo veel mogelijk te motiveren om toch toestemming te geven om de gezag­ dragende ouder(s) of voogd te infor­ meren.

1 Behandelwens van 14-jarige

leidend, ondanks weigering vader Een 14-jarig meisje heeft psy­ chische problemen na de echt­ scheiding van haar ouders. Het meisje is onder toezicht gesteld. De ouders hebben gezamenlijk gezag. De moeder en het meisje zelf willen graag dat het meisje binnen de GGZ een behande­ ling krijgt. De gezagdragende vader weigert echter toestem­ ming. De instelling die de OTS uitvoert, vraagt de rechtbank om vervangende toestemming. De rechtbank wijst dat verzoek af, omdat vervangende toestem­ ming van de rechter niet... Praktijkdilemma: Een gescheiden vader weigert toestemming om zijn zoon (9 jaar) ritalin te geven. Mag ik de zoon toch behandelen? Zie voor een voorbeeld van een der­ gelijke uitzonderingssituatie Bijlage 1, Praktijkdilemma 5. Dit dilemma gaat over een 14-jarig meisje dat welover­ wogen een abortus wenst, maar een groot risico loopt als haar ouders vooraf over die abortus zouden horen. In dit soort situaties mag overigens

27 Artikel 7: 457 lid 3 BW. KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld (2018)

Voorbeeld uit jurisprudentie:

geeft. De huisarts voert een aantal gesprekken met moeder en haar nieuwe partner, waarna moeder bij het tuchtcollege een klacht indient tegen de huis­ arts. Moeder verwijt de huisarts onder meer dat hij haar dochter zonder haar toestemming heeft doorverwezen voor een psycho­ logische behandeling. Het RTG wijst deze klacht af: gebleken is dat het meisje zelf een afspraak heeft gemaakt bij de POH-GGZ en dat dit niet via de huisarts is verlopen. Daarnaast verwijt moeder de huisarts dat hij haar niet tijdig inzage heeft gegeven in het dossier van haar doch­ ter. De huisarts heeft in overleg met de KNMG-Artseninfolijn de dochter om toestemming gevraagd voor deze inzage. Het RTG stelt voorop dat de huisarts jegens moeder wel een infor­ matieplicht heeft. De huisarts had na het verzoek om inzage van moeder vlotter om toestem­ ming van de dochter kunnen vragen. Zijn handelen is echter niet verwijtbaar omdat hij juist zorgvuldig wilde handelen. RTG Den Haag, 27-11-2018, ECLI:NL:TGZRSGR:2018:189 ...nodig is. Dit is het geval omdat het 14-jarige meisje de GGZ-behandeling, ondanks de weigering van haar vader, weloverwogen blijft wensen. Bovendien is het meisje wils­ bekwaam: ze is in staat om zelf haar belangen ter zake van de behandeling af te wegen. Daarom gaat de wens van het meisje voor en kan zij ondanks de weigering van vader behandeld worden. Rb Rotterdam, 10-09-2012, ECLI:NL:RBROT:2012:­ BX7436

2 Behandeling 14-jarige door

POH-GGZ De ouders van een 14-jarig meisje zijn gescheiden en heb­ ben gezamenlijk gezag. Het meisje meldt zich in overleg met haar vader en stiefmoeder bij de POH-GGZ van de huisarts voor een behandeling van eet­ problemen. Vader informeert moeder per mail hierover. Enige weken later meldt moeder aan de huisarts dat zij voor deze be­ handeling geen toestemming Als de gezagdragende ouders (of één van hen) toestemming weigeren voor een onderzoek naar vermoedens van kindermishandeling, pleegt de arts hierover overleg met Veilig Thuis. Dat doet de arts ook als er, doordat de ouders een noodzakelijke medi­ sche behandeling weigeren, een ver­ moeden rijst van kindermishandeling. De arts volgt hierbij het stappenplan in de KNMG-meldcode kindermis­ handeling en huiselijk geweld.28

C. Het kind is ouder dan 16 jaar en

wilsbekwaam Als het kind ouder is dan 16 jaar en wilsbekwaam is, beslist hij zelf over zijn behandeling. Geeft hij zelf toe­ stemming voor een behandeling, maar weigeren (één van) de gezag­ dragende ouder(s) of voogd, dan mag de arts hem toch behandelen. Het kind beslist ook zelf of zijn gezag­ dragende ouder(s) of voogd geïnfor­ meerd worden of niet.

28 KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld (2018)

5. Wie heeft er recht op welke medische

informatie over minderjarige kinderen?

1. Wie heeft er

recht op welke medische infor­ matie over minder­ jarige kinderen?

A. Het kind is jonger dan 12 jaar of

ouder dan 12 jaar, maar wilson­ bekwaam Als het kind jonger is dan 12 jaar of ouder is dan 12 jaar, maar wilsonbe­ kwaam, dan worden de patiënten­ rechten van het kind uitgeoefend door de wettelijke vertegenwoordi­ ger(s). De wettelijke vertegenwoor­ digers zijn de ouder(s) met ouderlijk gezag of de voogd (zie: Hoofdstuk 3 ‘Hoe zit het met het gezag over min­ derjarige kinderen’). Dit zijn ook de personen die moeten instemmen met een behandeling van het kind. Artsen die minderjarige kinderen be­ handelen, krijgen regelmatig verzoe­ ken om informatie te ver­strekken over de behandeling van een kind, of om een kopie te sturen van het medisch dossier van een kind. Ze krijgen die verzoeken onder meer van ouders, al dan niet met gezag, jeugdhulpver­ leners en andere betrokken instanties. Aan wie moet of mag een arts welke informatie verschaffen en onder wel­ ke voorwaarden? Hieronder vindt u een overzicht van de geldende regels op basis van de wet- en regelgeving en de (tucht)rechtspraak. Hoofdregel De gezagdragende ouder(s) of voogd hebben recht op alle informatie over de behandeling van het kind, inclusief een recht op inzage in en een kopie van het medisch dossier van kind. Bij gezamenlijk gezag hebben beide ouders recht op informatie uit het medisch dossier van het kind, inclusief het recht op inzage in en een kopie van het dossier van het kind. Dat geldt ook als na een echtscheiding de feitelijke verzorging van het kind bij één van de ouders berust, maar beide ouders het ouderlijk gezag hebben. Ouders met gezag kunnen het recht op informatie onafhankelijk

5.1 Ouder(s) met gezag en voogd

Welke informatie artsen mogen ver­ schaffen aan gezagdragende ouders en voogd, hangt af van de leeftijd van het kind. informatie over minderjarige kinderen? van elkaar uitoefenen. Als een arts informatie uit het dossier van het kind heeft gegeven aan één van beide ouders, kan hij er omwille van de transparantie voor kiezen om de andere ouder hierover te informeren. De arts is daartoe echter niet verplicht. in een juridische procedure zijn ver­ wikkeld. Zie daarvoor paragraaf 5.2 ‘Ouders met gezag als procespartijen’

B. Het kind is 12, 13, 14 of 15 jaar

Voor de behandeling van een kind van 12 tot en met 15 jaar is in beginsel de toestemming nodig van zowel het kind als de gezagdragende ouder(s) of voogd (zie Hoofdstuk 2 ‘Wie be­ slist over de behandeling van een minder­jarig kind?’). Om te kunnen beoordelen of ze al dan niet instem­ men met de behandeling van hun kind, moeten de gezagdragende ouder(s) of voogd kunnen beschikken over informatie over de gezondheids­ toestand van hun kind. Op grond van de WGBO kan de arts hierbij van de volgende hoofdregel uitgaan: Uitzondering Als de arts, in bijzondere omstandigheden, de overtuiging heeft dat hij door (bepaalde) informatie uit het dossier van het kind te verstrekken niet de zorg van een goed hulpverlener verleent, kan de arts besluiten om de gezagdragende ouder(s) of voogd geen informatie te verstrekken. Op basis van goed hulpverlener­ schap29 kan de arts besluiten om bepaalde informatie over het kind niet aan de ouders te verstrekken. Hierbij is het belang van het kind leidend. Een beroep op deze uitzon­ dering is bijvoorbeeld mogelijk als het verstrekken van bepaalde informatie risico’s oplevert voor de veiligheid of ontwikkeling van het kind. Dit kan het geval zijn als er vermoedens zijn van kindermishandeling. Zie voor meer informatie daarover de KNMG-meld­ code kindermishandeling en huiselijk geweld (artikel 3).30 Ook kan deze situatie zich voordoen als de ouders Hoofdregel De met gezag belaste ouder(s) of voogd hebben recht op informatie over een kind van 12 tot en met 15 jaar, voor zover die informatie relevant is voor het geven van toestemming voor een behande­ling. Voor het verstrekken van overige informatie aan de gezagdragende ouder(s) of voogd is de toestemming nodig van het kind.

29 Artikel 7:457 lid 3 BW.

30 KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld (2018)

informatie over minderjarige kinderen? Uit de WGBO volgt dat een kind van 12 tot en met 15 jaar zijn patiënten­ rechten zelfstandig uitoefent.31 als een kind van 12 tot en met 15 jaar zonder vertegenwoordiger een arts bezoekt, moet de arts rekening hou­ den met de taken en verantwoorde­ lijkheden van de ouder(s) of voogd. Dit betekent dat hij ook een zelfstan­ dig recht op geheimhouding heeft. Dat heeft tot gevolg dat de arts zowel tegenover het kind als tegenover de gezagdragende ouder(s) of voogd een eigenstandig beroepsgeheim heeft. Hij mag daarom niet zomaar informatie over het kind aan de ou­ der(s) of voogd verstrekken: dat mag alleen als het kind daar toestemming voor geeft. De enige uitzondering hierop is de genoemde informatie­ plicht aan de gezagdragende ouder(s) of voogd in het kader van een medi­ sche beslissing. Praktijkdilemma: Mag een meisje van 14 jaar abortus laten uitvoeren zonder medeweten van haar ouders? Uitzondering Een arts mag op grond van goed hulpverlenerschap (artikel 7:457 lid 3 BW) afzien van het verstrekken van informatie aan de ouder(s) of voogd, ook als die informatie nodig is om (mede) toestemming te geven voor een behandeling. Omdat de gezagdragende ouder(s) of voogd toe­stemming moeten ge­ ven voor een behandeling van hun kind, moet de arts er altijd op letten dat hij hen voldoende informatie geeft om die beslissing te kunnen nemen. Dat is ook nodig omdat zij juridisch moeten instaan voor de kosten van de behandeling. In de praktijk gebeurt het informeren van de ouders vaak vanzelf, omdat de meeste kinderen van 12 tot en met 15 jaar bij een bezoek aan de arts door hun ouder(s) of voogd worden begeleid. Maar ook In uitzonderlijke gevallen mag de arts ervoor kiezen om bepaalde informatie over de behandeling van een kind niet aan de gezagsdrager(s) te verstrekken. Dit kan hij doen als hij de overtuiging heeft dat hij door het verstrekken van die informatie niet de zorg van een goed hulpverlener kan betrachten. Dit kan het geval zijn als de gezondheid of de veiligheid van het kind in gevaar zou komen als de arts die informatie wel zou verstrekken.

31 Artikel 7:465 lid 2 BW.

informatie over minderjarige kinderen? Een afschrift van het dossier van een kind van 12 tot en met 15 jaar Een 16- of 17-jarige moet op dezelfde wijze behandeld worden als een meerderjarige. Ook hebben 16- en 17-jarigen een zelfstandig recht op geheimhouding van hun medische informatie. Zonder hun toestemming mag een arts geen informatie over hen verstrekken aan derden, en dus ook niet aan hun gezagdragende ouder(s) of voogd. Vraagt een gezagdragende ouder of voogd om een afschrift van het dossier van zijn kind en is dit kind 12, 13, 14 of 15 jaar en wilsbekwaam? Dan weegt de arts af welke informatie de ouder of voogd nodig heeft om toestemming voor een behandeling te kunnen geven. Dit betekent dat de arts dus niet vanzelfsprekend een kopie van het hele dossier afgeeft, maar dat hij alleen de informatie selecteert die de ouder of voogd nodig heeft om te beslissen over een specifieke behandeling. De arts over­ legt vervolgens met het kind. Wil het kind niet dat de arts deze informatie aan de ouder (in kopie) verstrekt, dan weegt de arts af of hij de ouder die informatie op grond van goed hulpverlenerschap kan onthouden. Een uitzondering hierop is de situatie dat een 16- of 17-jarige onder toe­ zicht is gesteld. In dat geval mag een arts informatie over het kind verstrek­ ken aan de gezinsvoogd, als die infor­ matie noodzakelijk is voor de uitvoe­ ring van de OTS. Dit mag de arts ook doen als de 16- of 17-jarige dat niet wil (zie paragraaf 5.4 ‘Gezinsvoogd / ondertoezichtstelling (OTS)‘). In de praktijk worden veel kinderen bij een bezoek aan de arts begeleid door hun gezagdragende ouder(s) of voogd. Deze worden dan bij be­ slissingen betrokken op grond van veronderstelde toestemming van het kind. Twijfelt de arts aan die veron­ derstelde toestemming, dan kan hij de ouder verzoeken om de spreekkamer te verlaten. Vervolgens verifi­ eert hij bij de 16- of 17-jarige of deze er inderdaad mee instemt dat de arts

C. Het kind is 16 of 17 jaar

Hoofdregel Een kind van 16 of 17 jaar oefent alle patiëntenrechten zelfstandig uit. De met gezag belaste ouder(s) of voogd hebben zonder toestemming van het kind geen recht op medische informatie. de ouder bij de beslissingen betrekt. Is dat het geval, dan roept hij de ou­ der weer in de spreekkamer terug. king overgaat, dan verstrekt hij alleen feitelijke, relevante medische infor­ matie uit het dossier van het kind, zonder een waardeoordeel te geven.

5.2 Ouders met gezag als proces­

partijen

5.3 Ouders zonder gezag

Het komt voor dat ouders een juridi­ sche procedure voeren over (een wij­ ziging in) de gezags- en/of omgangs­ regeling met hun kind. In dat geval verzoeken ze de arts soms om infor­ matie over hun kind te verstrekken, die ze in de procedure kunnen gebruiken. Als dit verzoek afkomstig is van een ouder die met het gezag is belast, kan de arts in beginsel aan dit verzoek vol­ doen. Voorwaarde is wel dat de ouder, gezien de leeftijd van het kind, recht heeft op inzage in en een afschrift van het medisch dossier van het kind. Zie voor de regels daarvoor paragraaf 5.1 ‘Ouder(s) met gezag en voogden’). Een ouder van een minderjarige die niet (meer) met het gezag is belast, heeft geen zeggenschap (meer) over de behandeling van het kind. Deze ouder heeft daarom ook niet de rechten die aan dat beslissingsrecht gekoppeld zijn, zoals het recht op in­ zage in of een kopie van het medisch dossier van het kind. De niet-gezagdragende ouder heeft op grond van het familierecht32 wel recht op informatie over ‘belangrijke feiten en omstandigheden die de persoon van het kind of diens opvoe­ ding en verzorging betreffen’. Op die manier kan de niet-gezagdragende ouder zich onafhankelijk van de ge­ zagdragende ouder een beeld vormen van de verzorging en opvoeding van zijn kind. Het recht op informatie van deze niet-gezagdragende ouder omvat globale en feitelijke informatie. Een niet-gezagdragende ouder heeft geen recht op inzage in of een kopie van het medisch dossier van het kind. In uitzonderlijke gevallen mag de arts besluiten om geen informatie over het kind aan de ouders te verstrekken. Hij doet dat dan in het belang van het kind op grond van goed hulpverlener­ schap (zie paragraaf 5.1 ‘Ouder(s) met gezag en voogden’). Als de arts naar aanleiding van zo’n verzoek wel tot informatieverstrek­

32 Artikel 1:377c BW.

Een arts verstrekt op verzoek van een niet-gezagdragende ouder dus in beginsel alleen globale en feitelijke informatie over de behandeling van het kind. Hierop zijn volgens de wet twee uitzonderingen: de arts hoeft geen informatie aan een niet-gezag­ dragende ouder te verstrekken als: Is het kind waarover de informatie wordt gevraagd, 12, 13, 14 of 15 jaar, dan is het ook raadzaam om het kind zelf in de afweging te betrekken of en zo ja, welke informatie aan de niet-gezagdragende ouder wordt verstrekt. Als het kind niet wil dat er informatie over hem wordt verstrekt aan de niet-gezagdragende ouder, dan weegt de arts af of het belang van het kind zich ook daadwerkelijk tegen het verstrekken van die infor­ matie verzet. Als dat zo is, kan de arts besluiten om de niet-gezagdragende ouder geen informatie te geven. De enkele weigering van het kind is dus niet per definitie reden om geen en­ kele informatie te verstrekken. De arts kan in zijn afwegingen meewegen met welk doel de ouder de informatie wil en of dat doel verenigbaar is met het belang van het kind.

• hij de informatie ook niet aan de

gezagdragende ouder zou ver­ strekken; of

• het belang van het kind zich tegen het

verstrekken van de informatie verzet.33

Informeren van de gezagdragende ouder en het kind Als een niet-gezagdragende ouder een verzoek om informatie heeft gedaan, kan het uit zorgvuldigheids­ overwegingen verstandig zijn om de gezagdragende ouder hierover te informeren. Het is raadzaam om hier­ bij te benadrukken dat de niet-gezag­ dragende ouder een wettelijk recht heeft om op diens verzoek globale informatie van professionals te ont­ vangen over het kind en zijn verzor­ ging en opvoeding. En dat een arts wettelijk verplicht is om die informa­ tie onder de bovenstaande voorwaar­ den te verstrekken. Is het kind 16 jaar of ouder, dan oefent hij zelf zijn patiëntenrechten uit en mag hij zelf beslissen zelf of, en welke informatie aan de niet-gezagdragen­ de ouder wordt verstrekt. Praktijkdilemma: Een vader zonder gezag vraagt om informatie uit het dossier van zijn kinderen van 9 en 14 jaar. Welke informatie geef ik?

33 Artikel 1:377c BW.

5.4 Gezinsvoogd / ondertoezicht­

stelling (OTS) Als sprake is van een ondertoezicht­ stelling (OTS), behouden beide ouders het ouderlijk gezag. Zij zijn wel verplicht om de aanwijzingen van de ge­zins­ voogd op te volgen. De gezinsvoogd krijgt zelf in beginsel geen ge­zag over het kind. Wel kan de kinderrechter in uitzonderingssituaties bepalen dat de gezinsvoogd het gezag over het kind krijgt voor een specifiek aspect, bij­ voorbeeld voor het beslissen over medische behandelingen (zie para­ graaf 3.3 ‘De gezinsvoogd’). In dat geval weegt de arts af welke informa­ tie deze gezinsvoogd nodig heeft om over een medische behandeling te kunnen beslissen.

Bijlage: Opsomming van praktijkdilemma’s

1. Hoe ga ik om met een verzoek om het dossier van een kind over te

dragen aan een nieuwe arts na een echtscheiding? https://www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilemmas­1/ praktijkdilemma/mag-ik-de-dossiers-van-minderjarige-kinderen-aan-denieuwe-arts-overdragen-als-een-van-beide-ouders-weigert.htm

1. Een vader zonder gezag vraagt om informatie uit het dossier van zijn

kinderen van 9 en 14 jaar. Welke informatie geef ik? https://www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilem­mas­ 1/praktijkdilemma/informatie­verstrekken­over­minderjarige­kinde­ren­ aan­vader­zonder­gezag.htm

1. Een gescheiden moeder vraagt om delen uit het dossier van haar

4-jarige dochter te vernietigen. Moet ik dat doen? https://www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilemmas­1/ praktijkdilemma/informatie­uit­dossier­4­jarige­vernietigen­op­ver­zoek­ van­een­gescheiden­ouder­.htm

1. Een gescheiden vader weigert toestemming om zijn zoon (9 jaar)

ritalin te geven. Mag ik de zoon toch behandelen? https://www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilemmas­1/ praktijkdilemma/gescheiden­vader­weigert­toestemming­voor­rita­ lin­bij­zoon.htm

1. Mag een meisje van 14 jaar abortus laten uitvoeren zonder medeweten

van haar ouders? https://www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilemmas­1/ praktijkdilemma/wanneer­mag­abortus­bij­minderjarige­zonder­mede­ weten­ouders.htm

1. Mijn 10­jarige patiëntje heeft een acute middenoorontsteking Haar ouders

liggen in een vechtscheiding. Mag ik nu een antibioticakuur aan haar voorschrijven zonder dat ik haar vader daarover heb gesproken?https:// www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilemmas­1/ praktijkdilemma/minderjarige­patient­met­ouders­in­vechtscheiding­be­ handelen­zonder­beide­ouders­te­spreken.htm

1. Mag ik een kind vaccineren als één van de ouders of beide ouders

toestemming weigeren? https://www.knmg.nl/advies­richtlijnen/artseninfolijn/praktijkdilemmas­1/ praktijkdilemma/mag­ik­een­kind­vaccineren­als­een­of­beide­ouders­ weigeren.htm www.knmg.nl/minderjarigen