Leidraad

Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (PAGO) en Preventief Medisch Onderzoek (PMO) van werkenden Juni 2025 werken aan gezond werken

Voorwoord

Deze leidraad is bedoeld als ondersteuning bij de opzet en uitvoering van periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) en preventief medisch onderzoek (PMO) van werkende mensen. De NVAB beschouwt een periodiek ingezet, doelgericht PAGO als een essentieel element van arbeidsgezondheidskundig beleid dat allereerst gericht is op preventie van beroepsziekten en werkgebonden aandoeningen. Het PMO kan ingezet worden voor de bevordering van Een aantal ontwikkelingen maken een herziening van gezondheid en duurzame inzetbaarheid van werkende de leidraad uit 2013 noodzakelijk. Uit recent onderzoek mensen. De bedrijfsarts is bij PAGO/PMO een centrale van de Nederlandse Arbeidsinspectie2,3, en van Los et en onmisbare professional, als initiator maar ook als al.4 (2019) blijkt dat ondanks de wettelijke verplichting aanjager en uitvoerder van het proces. Hij of zij vervult voor het aanbieden van een PAGO door de werkgever, hierbij een hoofdrol, werkt samen met de arbeidshygiëdit slechts in een klein aantal bedrijven daadwerkelijk nist en andere arboprofessionals en betrekt werkgever wordt uitgevoerd of aangeboden. Kennelijk wordt de (en opdrachtgever) en de werknemers(vertegenwoordinoodzaak door bedrijven en soms ook door arbodiensten ging) hierbij. en bedrijfsartsen nog onvoldoende ervaren. Eerder werd al gepleit voor verhoging van de kwaliteit van de Bovendien is de bedrijfsarts ook de medisch expert bij uitvoering5. De Arbeidsinspectie heeft onlangs gemeld uitstek als het erom gaat werkgevers en werknemers te dat haar inspecteurs meer actief gaan handhaven op adviseren in een vrije markt van preventieve medische deze verplichting. Hierbij werd door de Arbeidsinspectie onderzoeken die, vaak met een commercieel oogmerk, maar ook door bedrijfsartsen uit de praktijk aangeaan bedrijven worden aangeboden. Hiervoor is naast geven dat in de huidige leidraad het verschil tussen een deze leidraad ook een Kwaliteitsstandaard Preventief PAGO en een PMO onvoldoende is weergegeven. Het gezondheidsonderzoek (NEN 8051:2023)1 beschikbaar. aanbieden van een PAGO is een wettelijke plicht van de werkgever op basis van artikel 18 van de Arbowet, terwijl Bij de ontwikkeling van inhoudelijke NVAB-richtlijnen een werkgever een PMO niet hoeft aan te bieden en dit wordt hier al rekening mee gehouden en worden zoveel ook geen verplichte inhoud kent. Dit schept verwarmogelijk concrete aanbevelingen op het gebied van ring. Ook de voorgenomen wijziging van de Wet op het PAGO/PMO opgenomen. De herziening van deze leidraad bevolkingsonderzoek in verband met ontwikkelingen als een basisdocument voor dit hele proces is een eerste op het terrein van preventief gezondheidsonderzoek stap hierin. kan invloed hebben op de uitvoering en aanbieding van PMO in bedrijven. Daarnaast zijn in wetenschappelijk Ten opzichte van de bestaande versie is deze leidraad op onderzoek na 2013 nieuwe inzichten opgedaan over de een aantal punten veranderd: effectiviteit, uitvoering en implementatie van PAGO/ ■De titel is veranderd in leidraad PAGO en PMO voor PMO die tot herziening van de leidraad aanleiding werkenden, met een aparte uitwerking voor het PAGO geven. Tenslotte heeft de NVAB een nieuwe koers voor en PMO. de arbeids- en bedrijfsgeneeskunde uitgezet waarbij ■De wettelijke achtergronden en de verschillen tussen preventief handelen van de bedrijfsarts een grotere rol PAGO en PMO worden duidelijker beschreven. moet gaan spelen. De uitkomst van het PAGO/PMO kan ■De drie kerndoelen zijn teruggebracht tot twee. daarbij gebruikt worden om maatregelen te evalueren ■Voor zowel PAGO als PMO zijn kwaliteitscriteria en de en biedt daarmee weer input voor de arbobeleidscyclus wetenschappelijke onderbouwing geactualiseerd. (Willen, Weten, Wegen, Werken en Waken). ■In het stappenplan is meer aandacht voor het proces van RI&E naar advies PAGO en voor de plaats van het De eerste uitgave van de leidraad PMO verscheen in PAGO in de arbobeleidscyclus.

1. In 2013 kwam de tweede versie van de leidraad

PMO uit. In aanvulling op die leidraad is ook een toolbox Het belang van agendasetting is ongewijzigd en de in de vorm van ‘Hulpdocumenten voor bedrijfsartsen bij mogelijkheden voor groepsrapportages en –interventies de ontwikkeling en uitvoering van PMO bij werkenden’ op worden beschreven. Daarnaast gaat de leidraad in de NVAB-website geplaatst6. Daarnaast is in 2018 door op de verantwoordelijkheid van de bedrijfsarts bij de NVAB en NVVA gezamenlijk het ‘Addendum voor PMO bij uitvoering van het PAGO/PMO, ook als dat door andere blootstelling aan gevaarlijke stoffen’ uitgebracht7. professionals of organisaties wordt uitgevoerd. Deze De bedoeling is dat al deze documenten in de komende leidraad beschrijft de context en optimale aanpak voor tijd ook herzien worden, waarbij voor meerdere arbeidshet uitvoeren van een PAGO en/of PMO. risico’s een evidence-based aanpak beschikbaar komt. De herziene leidraad is opgesteld door: ■Carel Hulshof, emeritus-hoogleraar Arbeids- en De conceptteksten van de Leidraad Bedrijfsgeneeskunde Amsterdam UMC en adviseur PAGO/PMO zijn ter becommentariëring richtlijnontwikkeling NVAB ■Rik Menting, bedrijfsarts voorgelegd aan leden van de Commissie Beroepsziekten, de Commissie Preventie, ■Jurgen van der Baan, beleidsmedewerker NVAB de Commisie Wet-en Regelgeving en aan een aantal experts en belangstellenden op het gebied van PAGO/PMO. Het binnengekomen commentaar is in een workshop op 5 maart 2025 besproken. Veel van het gegeven commentaar is verwerkt. Tijdens de Algemene Ledenvergadering van de NVAB op 3 april 2025 hebben de leden ingestemd met de leidraad. H1 Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (PAGO) 1.1 Definitie en wettelijke Wettelijke basis voor het PAGO basis De wettelijke basis voor het PAGO ligt in artikel 18 van Definitie PAGO de Arbeidsomstandighedenwet over het Arbeidsge- Een PAGO is een arbeidsgezondheidskundig onderzoek zondheidskundig onderzoek en in aanvullende wet- en dat erop is gericht de risico’s die de arbeid voor de regelgeving, vanuit verschillende bepalingen in het gezondheid van de werknemers met zich brengt zoveel Arbobesluit10,11. In artikel 18 van de Arbowet staat: mogelijk te voorkomen of te beperken. Het doel van “De werkgever stelt de werknemers periodiek in de dit onderzoek is het vroegtijdig signaleren en zoveel gelegenheid een onderzoek te ondergaan, dat erop is mogelijk voorkomen van gezondheidsschade als gevolg gericht de risico’s die de arbeid voor de gezondheid van risico’s in het werk8. Het PAGO leidt tot advies van de werknemers met zich brengt zoveel mogelijk te aan de werkgever en de werknemer over het nemen voorkomen of te beperken”. of aanpassen van beschermende maatregelen. Deze risico’s staan beschreven in de Risico-inventarisatie en Met het PAGO wordt gekeken of: -evaluatie (RI&E). Het PAGO is een schakel in de arbobe- ■bepaalde arbeidsrisico’s een nadelig effect hebben op leidscyclus9. Soms wordt ook de term Gericht Periodiek de gezondheid; Onderzoek (GPO) gebruikt. Indien een GPO gericht is op ■de maatregelen die zijn genomen om die risico’s te een specifiek risico in de arbeid voor de gezondheid van beheersen nog wel effectief zijn; de werknemers valt een GPO onder de definitie van het ■de werkgever de RI&E en/of de maatregelen in het PAGO. plan van aanpak moet aanpassen. Een PAGO kan ook helpen om gezondheidsschade op appropriate to the health and safety risks they incur at te sporen die verband houdt met een arbeidsrisico dat work, measures shall be introduced in accordance with in de RI&E minder aandacht heeft gekregen. Als bij een national law and/or practices. Measures ‘shall be such werknemer gezondheidsschade wordt vastgesteld, dan that each worker, if he so wishes, may receive health krijgt diegene persoonlijk advies over behandeling en surveillance at regular intervals”. Een vergelijkend het voorkomen van verdere blootstelling. Daarnaast onderzoek onder 28 Europese lidstaten van Colosio kunnen er adviezen komen voor groepen werknemers. et al. (2017)13 liet nog wel verschillen zien in de manier Dit kunnen redenen zijn om de RI&E aan te passen en waarop deze bepaling in de nationale wetgevingen van beheersmaatregelen te nemen of te verbeteren. de lidstaten vorm had gekregen. Zo is in veel Europese landen deelname van werknemers wel verplicht, en Daarnaast verplicht Artikel 14 lid 4 van de Arbowet wordt in sommige landen alleen aan werknemers die iedere werkgever tot het afsluiten van een basisconaan specifieke geselecteerde risico’s blootstaan een tract, waarin ondersteuning door deskundige personen arbeidsgezondheidskundig onderzoek aangeboden. bij het arbobeleid is opgenomen. Eén van de op te nemen diensten is het PAGO. Dit is vastgelegd in de Arbowet, in

Specifieke PAGO-verplichtingen

artikel 14, lid 1 onder c sub 1. In het Arbobesluit staan extra regels voor bepaalde groepen werknemers, soorten arbeid en blootstel- De werkgever is verplicht het PAGO aan te bieden; de lingsrisico’s. Deze regels gelden naast de algemene werknemer is niet verplicht er gebruik van te maken. In verplichting van artikel 18 van de Arbowet. Ze stellen de praktijk wordt door werkgevers het PAGO lang niet meer gerichte eisen en voorwaarden aan de RI&E en altijd aangeboden. Die verplichting voor werkgevers is het PAGO voor werknemers die tot een specifieke groep echter niet vrijblijvend! behoren of die in hun werk met de onderwerpen of risico’s uit de onderstaande tabellen te maken hebben. De PAGO-bepaling in de Arbowet komt feitelijk voort Zij hebben dan recht op een PAGO bij in- en uittrede. uit een richtlijn van de Europese Unie, de EU-Council Onderstaand overzicht geeft nadere voorschriften voor Directive uit 198912. In artikel 14 van deze Directive staat: RI&E en PAGO per arbeidsrisico aan. “To ensure that workers receive health surveillance

Tabel 1. Specifieke PAGO-verplichtingen

Nadere voorschriften RI&E (Arbobesluit) Bijbehorend voorschrift PAGO (Arbobesluit) Jeugdigen; artikel 1.36 Arbobesluit; artikel 1.38 Zwangere werknemers; artikel 1.41 - Psychosociale arbeidsbelasting; artikel 2.15 - Gevaarlijke stoffen in het algemeen; artikel 4.2 Arbobesluit; artikel 4.10a, 4.10b en 4.10c Kankerverwekkende of mutagene stoffen en kankerverwekkende processen; artikel 4.13 Arbobesluit; artikel 4.23 Asbest Arbobesluit; artikel 4.52 Lood Arboregeling; artikel 4.20b Biologische agentia; artikel 4.85 en 4.97 Arbobesluit; artikel 4.91 Fysieke belasting; artikel 5.3b - Beeldschermwerk; artikel 5.9 Arbobesluit; artikel 5.11, lid 1 t/m 3 Lawaai; artikel 6.7 Arbobesluit; artikel 6.10 Kunstmatige optische straling; artikel 6.12d Arbobesluit; artikel 6.12g Trillingen; artikel 6.11b en 6.11c Arbobesluit; artikel 6.11e Elektromagnetische velden; artikel 6.12k Arbobesluit; artikel 6.12n Werken onder overdruk; geen nader voorschrift Arbobesluit; artikel 6.14a Nachtarbeid; geen nader voorschrift Arbobesluit; artikel 2.43 Nadere voorschriften RI&E (Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming, Bbs) Bijbehorend voorschrift PAGO (Bbs) Ioniserende straling; artikel 7.6 Bbs; artikel 7.21 Aanvullende wet- en regelgeving rond de uitvoering van PAGO Een BIG-geregistreerde bedrijfsarts adviseert de werkgever over inhoud en frequentie van het PAGO, op Een belangrijke basis voor het PAGO is de voor de basis van de arbeidsrisico’s voor de werknemers van werkgever wettelijk verplichte Risico-inventarisatie het bedrijf. De bedrijfsarts kan hierbij samenwerken & -evaluatie (RI&E). De RI&E beschrijft en prioriteert met andere gecertificeerde kerndeskundigen, zoals de aanwezige arbeidsrisico’s. Dit levert de basis voor de veiligheidskundige, arbeidshygiënist of arbeidseen PAGO-advies en het aanbieden van het PAGO, dat en organisatiedeskundige (A&O-deskundige). Zo gericht is op het vroegtijdig ontdekken van werkgegeeft bijvoorbeeld een arbeidshygiënist inzicht in de bonden gezondheidsklachten/-effecten.14 In de RI&E blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Een arbeids- en dient beschreven te staan voor welke arbeidsrisico’s de organisatiedeskundige heeft zicht op de psychosociale werkgever een PAGO moet aanbieden. Het gaat hierbij arbeidsbelasting. Figuur 2 geeft deze samenwerking om een relevante blootstelling die, op basis van de schematisch weer. Daarnaast kan ook met andere disciuitgangspunten van de arbeidshygiënische strategie (zie plines, zoals ergonomen of bedrijfsfysiotherapeuten, figuur 1) niet op een andere wijze beheerst kan worden. samengewerkt worden. Bronmaatregelen Het gevaar wegnemen Collectieve maatregelen Individuele maatregelen PBM

Figuur 1. arbeidshygiënische strategie

A&O Risico’s op psychosociale factoren Arbeidshygiënist Risico’s op fysieke, fysische, chemische en biologische factoren Gezondheidseffecten PAGO Bedrijfsarts

Figuur 2. samenwerking arbokerndeskundigen

RI&E en PAGO zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, Met een PAGO wordt dus onderzocht of: zijn vaste onderwerpen in het arbeidsomstan- ■bepaalde arbeidsrisico’s een nadelig effect hebben op dighedenbeleid en vormen een onderdeel van de de gezondheid; arbobeleidscyclus van een onderneming. De PAGO- ■de maatregelen die zijn genomen om die risico’s te resultaten kunnen aanleiding zijn om de RI&E en beheersen nog wel effectief zijn; getroffen maatregelen op de werkplek te evalueren en ■de werkgever de RI&E en/of de maatregelen in het bij te stellen conform de uitgangspunten van de arbeidsplan van aanpak moet aanpassen. hygiënische strategie. De uitkomsten van een PAGO geven zo inzicht in de effectiviteit van de getroffen Daarmee wordt zeker gesteld dat er geen gezondheidsbeheersmaatregelen die vanuit de RI&E of vanuit schade optreedt, ook als er beheersmaatregelen zijn een eerder uitgevoerd PAGO zijn geadviseerd c.q. zijn genomen. genomen. Het PAGO is daarom een vast onderdeel van de arbo-beleidscyclus en van het arbo-basiscontract (Figuur 3). Willen Risico’s inventariseren Advies Weten Risico’s inventariseren Verzuimbegeleiding Waken Uitvoering controleren Wegen Plannen maken Arbobeleidscyclus Preventieve maatregelen Open spreekuur Werken Plannen uitvoeren Beheersmaatregelen PAGO/PMO

Figuur 3. arbobeleidscyclus

Rapportage gerichte interventies worden ingezet om beroeps- of Op basis van de groepsanalyse stelt de bedrijfsarts een arbeidsgebonden aandoeningen te voorkomen en/ (concept)rapportage op. of ervaren gezondheidsklachten te verminderen. Op Het opstellen van een rapportage is afhankelijk van de organisatieniveau volgt naar aanleiding van het PAGO een groepsgrootte c.q. deelname, maar ook van de ernst van advies of de werkgever de RI&E en/of de maatregelen in de bevindingen en het mogelijk risico voor derden. het plan van aanpak wel of niet moet aanpassen. Op basis De rapportage geeft minimaal antwoord op de vooraf van de resultaten dient ook een advies over vervolgongeformuleerde doelstelling en vraagstelling(en) van derzoek en/of frequentie van PAGO gegeven te worden. het onderzoek, met behoud van privacy van de individuele deelnemer aan het onderzoek. Het verslag dient De uitvoering van het PAGO valt onder de verantwoorantwoord te geven op deze vraagstellingen en vermeldt delijkheid van een bedrijfsarts. De praktische uitvoering aanvullend minimaal deelname, gehanteerde ondervan het PAGO, of delen daarvan, kan worden gedaan zoeksmethoden en geadviseerde interventies. Vanuit het door gesuperviseerde artsen of taakgedelegeerden PAGO kunnen individu-, groeps- en organisatiezoals arboverpleegkundigen en dokters-assistenten. De bedrijfsarts is wel eindverantwoordelijk.

1.2 Kerndoel PAGO

In de dagelijkse praktijk zien we dat een PAGO en/of PMO nogal eens door derden en niet door de ‘eigen’ bedrijfsarts wordt uitgevoerd. Bij een PAGO is de bedrijfsarts van de opdrachtgever in een dergelijke situatie wel Het kerndoel van het PAGO is: verantwoordelijk voor de advisering over de inhoud van het vroegtijdig signaleren en zoveel mogehet onderzoek, maar niet voor de uitvoering ervan. Dit is lijk voorkomen van gezondheidsschade in de huidige praktijk lang niet altijd gebruikelijk en vaak als gevolg van risico’s in het werk. onvoldoende geborgd. Gezien het belang hiervan, wordt er in deze leidraad aandacht aan besteed in bijlage 1, `Eisen aan derden bij uitvoering van PAGO en/of PMO’. Bijzondere groepen (bv. jeugdigen of zwangeren) worden Voor het PAGO is ook de wet op de ondernemingsraad beschreven in de RI&E en komen op basis van een speci- (WOR) van toepassing15. Het belangrijkste recht van fiek arbeidsrisico in aanmerking voor een PAGO. In dit de OR betreffende arbeidsomstandigheden en ziekkader vallen ook die medewerkers die chronische aandoeteverzuimbeleid is het instemmingsrecht. Over de ning hebben met extra risico op verslechtering van hun arbeidsomstandigheden zegt de WOR artikel 27, lid 1d, gezondheid ten gevolge van een risico in het werk. Ook dat de werkgever instemming dient te vragen aan de deze groep kan gedefinieerd worden in de RI&E. ondernemingsraad bij het vaststellen, veranderen en Internationaal wordt gesproken van Occupational intrekken van regelingen inzake het arbeidsomstandig- Health. Het gaat vooral om de denkrichting van arbeid heden-, het ziekteverzuim- of het re-integratiebeleid. naar gezondheid. Het betreft de opsporing van ongun- Naast het afsluiten en veranderen van het contract stige blootstellingen en/of (vroege) gezondheidsklachten met de arbodienst, heeft de OR ook instemmingsrecht die gerelateerd zijn aan risicofactoren in het werk. over de wijze waarop de verplichting om een PAGO aan werknemers aan te bieden wordt uitgevoerd. Het is Enkele voorbeelden daarom verstandig om de OR bij de ontwikkeling van een Opsporing en begeleiding van werknemers met: PAGO te betrekken. ■gehoorverlies door lawaai ■rugklachten door trillingen Deelname aan het PAGO geschiedt op basis van vrijwil- ■luchtweg- of huidklachten door blootstelling ligheid en heeft geen gevolgen voor de rechtspositie van aan gevaarlijke stoffen medewerkers. ■posttraumatische stressklachten en depressie in beroepen met emotionele piekbelasting (voorbeeld ook mentale klachten/werkdruk bij verpleegkundigen) ■verhoogd risico op cardio-metabole aandoeningen bij blootstelling aan fijnstof en/of nachtwerk 1.3 Wetenschappelijke ontwikkelingen termijn18. In Nederland is, na het verschijnen van de leidraad PMO in 2013, wel wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd naar de meerwaarde van PAGO; het betreft Jaarlijks overlijden ongeveer 4.000 (ex-)werknemers onderzoek naar validiteit van screeningsinstrumenten, voortijdig als gevolg van ongezonde arbeidsomstanbruikbaarheid en/of ingezette interventies. Uit onderdigheden en gaan naar schatting zo’n 200.000 gezonde zoek uitgevoerd in het Coronel Instituut voor Arbeid levensjaren verloren door ongezond werk16. Daarmee en Gezondheid (Amsterdam UMC) is bekend dat een is ongezond werk, na roken en overgewicht, de belang- PAGO, uitgevoerd volgens de stappen in de leidraad rijkste oorzaak van verloren gezonde levensjaren. Op PMO uit 2013, kan leiden tot een verbeterd werkfuncbasis van beschikbaar epidemiologisch onderzoek schat tioneren van de deelnemers, en lonend kan zijn voor het RIVM in 2024 dat ongunstige arbeidsomstandigwerkgevers19,20,21; vergeleken met het ‘oude’ PAGO in heden voor 4,1% bijdragen aan de ziektelast, met name de bouwnijverheid, leidde het bovendien tot een hoger door werkdruk, blootstelling aan gevaarlijke stoffen en aantal beroepsspecifieke adviezen door de bedrijfsarts beeldschermwerk17. en een hogere mate van opvolging van de adviezen door de deelnemers22. Dit PAGO op basis van de leidraad Hier ligt dus een belangrijke uitdaging voor preventieve 2013 werd in de verschillende onderzoeken door de activiteiten, waaronder het PAGO. In internationaal deelnemende werknemers zeer positief gewaardeerd. verband is nog maar weinig onderzoek uitgevoerd naar Ruitenburg et al. (2016) ontwikkelden op basis van de de implementatie, uitvoering en (kosten)effectiviteit leidraad PMO een wetenschappelijke onderbouwing voor van PAGO in het algemeen. Wel is er meer onderzoek en de inhoud van een beroepsspecifiek PAGO/PMO voor evidence beschikbaar over uitvoering en effectiviteit artsen werkzaam in een ziekenhuis, en vonden op basis van PAGO voor specifieke arbeidsrisico’s. In het eerdervan de pilot-implementatie dat het PAGO/PMO in deze genoemde onderzoek van Colosio et al.(2017) naar de vorm haalbaar en geaccepteerd blijkt23. Blekemolen implementatie van de wettelijke verplichting tot PAGO geeft in een overzichtsartikel in 2018, mede vanuit eigen kwamen grote verschillen in de praktische uitvoering praktijkervaringen, een beschrijving van best practices tussen de EU-lidstaten naar voren. Een in de Covid-19voor invulling van het PAGO (en PMO) en daarbij behotijd uitgevoerd onderzoek naar het PAGO in een viertal rende interventies24. ziekenhuizen in België liet zien dat het vervangen van het traditionele PAGO (waarbij iedereen door de bedrijfs- Felicia Los deed in haar proefschrift (2023) onderzoek arts gezien wordt) door een online screeningssysteem naar de uitvoering van PAGO/PMO door bedrijfsartsen (waarbij er veel selectiever een follow-up plaatsvindt) in Nederland en naar bevorderende en belemmerende niet leidde tot verschillen in gezondheidsbevindingen en factoren bij bedrijfsartsen voor het uitvoeren van beroep op gezondheidszorgvoorzieningen op de korte PAGO/PMO; ook evalueerde zij een training gericht op het ondersteunen van bedrijfsartsen in het uitvoeren Naast het bovenstaande zijn er voor de bedrijfsartsen van PAGO/PMO25. Uit een kwalitatief onderzoek onder ook NVAB-richtlijnen beschikbaar waarin inhoudelijke managers van arbodiensten bleek dat zij geen actief aanbevelingen voor een PAGO zijn opgenomen. In deze beleid voerden om PAGO/PMO aan werkgevers aan richtlijnen wordt nog wel gesproken over PMO, maar te bieden, en dat training of scholing over PAGO/PMO wordt feitelijk een PAGO bedoeld in de zin van artikel 18 zelden aan bedrijfsartsen werd aangeboden. Een viervan de Arbowet. Het zijn o.a. de richtlijnen over lichaamjarig cohortonderzoek onder 128 bedrijfsartsen liet zien strillingen, astma en COPD, contacteczeem, nachtwerk dat PAGO/PMO door hen niet op regelmatige basis wordt en chronisch zieken en werk: uitgevoerd: slechts door de helft van de deelnemende Richtlijn Lichaamstrillingen - NVAB bedrijfsartsen werd PAGO/PMO uitgevoerd in het voor- Richtlijn Astma en COPD, - NVAB gaande jaar. Van bedrijfsartsen die het wel uitvoerden Richtlijn Contacteczeem - NVAB werden in slechts de helft van de keren de resultaten Richtlijn Nachtwerk en gezondheid - NVAB met de werknemers besproken en preventieve inter- Richtlijn Chronisch Zieken en Werk - NVAB venties geadviseerd of analyses op groepsniveau uitgevoerd. Kennis, motivatie en praktische moge- Het in 2022 gestarte Lexces werk- en onderzoekslijkheden bleken de belangrijkste voorspellers voor programma richt zich op de preventie en beoordeling het uitvoeren van PAGO/PMO. Een daarop afgestemde van beroepsziekten door blootstelling aan gevaarlijke training en e-learning hadden een positief effect op het stoffen. Daarbij wordt ook onderzoek gedaan naar vertrouwen en de competenties van bedrijfsartsen om specifieke PAGO-instrumenten hierbij. Lexces is een PAGO/PMO in de praktijk toe te passen1. Er werd echter samenwerkingsverband van vijf instituten: Institute for geen effect op kennis gevonden. Het effect van de Risk Assessment Sciences (IRAS, Universiteit Utrecht), PAGO/PMO-training op vaardigheden was vooral terug Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaante zien in vaardigheden van bedrijfsartsen om PAGO/ doeningen (NKAL), Polikliniek Mens en Arbeid (PMA, PMO bij werkgevers te initiëren. Daarnaast werd gecon- Amsterdam UMC), Nederlands Centrum voor Beroepscludeerd dat ook veranderingen in de context, zoals de ziekten (NCvB, Amsterdam UMC) en het Rijksinstituut houding van werkgevers en beleid van arbodiensten, voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). nodig zijn voor bedrijfsartsen om daadwerkelijk meer PAGO/PMO’s uit te kunnen voeren. In de Strategische agenda en het onderzoeksprogramma van Lexces 2023-2025 wordt ook aandacht geschonken aan het PAGO. Zo zijn het PAGO huid, longen en cardiovasculair risico door blootstelling aan fijnstof in ontwikkeling. 1 De ontwikkelde e-learning heeft een stapsgewijze aanpak voor het op de agenda krijgen van het PAGO, het bepalen van de inhoud van het PAGO en het voeren van een consult met de deelnemers over de resultaten. De e-learning is te vinden op de website www.beroepsziekten.nl H2 Preventief Medisch Onderzoek (PMO) Naast het bovengenoemde PAGO kan op verzoek van de werkgever en/of de werknemers(vertegenwoordiging) een preventief medisch onderzoek worden uitgevoerd dat zich meer richt op de relatie tussen algemene gezondheid, werk, werkvermogen en duurzame inzetbaarheid. We spreken dan van PMO. 2.1 Definitie en wettelijke Wettelijk kader basis PMO Een PMO is niet gebaseerd op een wettelijke verplich- Definitie ting. Elementen van een PMO kunnen wel onder de Wet Een PMO voor werkenden is een preventief medisch op het bevolkingsonderzoek (Wbo) vallen. Sinds 2015 werkt het ministerie van VWS aan een wijziging van de onderzoek dat bedrijfsmatig wordt aangeboden en Wbo om de keuzevrijheid te vergroten voor mensen die uitgevoerd zonder dat er bij de werkende al sprake is gebruik willen maken van preventieve gezondheidsonvan een concrete gezondheidsklacht of een indicatie derzoeken. Vanaf 2020 lag een voorstel tot wijziging van voor een gezondheidsrisico of –probleem, met als doel een vooraf omschreven risico of probleem vroegtijdig deze wet ter behandeling bij de Tweede Kamer. In januari 2025 is door het ministerie van VWS het bestaande te onderkennen, te voorkomen of te behandelen of om wetsvoorstel ingetrokken; er wordt aan een nieuw de werkende overige handelingsopties aan te kunnen voorstel gewerkt. bieden. PMO zal zich meer richten op algemene gezondheid en beïnvloedbare risicofactoren voor de algemene gezondheid; bijvoorbeeld leefstijl, cardiovasculaire Hoe het nieuwe wetsvoorstel eruit zal zien is dus nog niet bekend, maar een PAGO bij werkenden dat is gericht aandoeningen. op de arbeidsgerelateerde risico’s zal doorgaans niet onder de werkingssfeer van de Wbo vallen, terwijl dat bij een PMO in de toekomst wel het geval kan zijn.

2.2 Kerndoel PMO

Mede gebaseerd op de bestaande Wbo was er vanuit de KNMG een landelijke Multidisciplinaire Richtlijn Preventie Medisch Onderzoek ontwikkeld (2013). Deze richtlijn bevatte een toetsingskader voor alle vormen van preventief medisch onderzoek. Omdat deze richtlijn Het kerndoel van het PMO is: Bewaken en bevorderen van de gezondin de praktijk niet gehanteerd werd, heeft de KNMG heid en duurzame inzetbaarheid van deze richtlijn ingetrokken. Het wijzigingsvoorstel van individuele en groepen werknemers in 2020 voor de Wbo vereiste echter wel een toepasselijke relatie tot het werk. kwaliteitsstandaard voor preventief onderzoek waarin voorbehouden handelingen volgens de wet BIG worden verricht. Naar aanleiding van het wijzigingsvoorstel heeft daarom doorontwikkeling plaatsgevonden van de Internationaal wordt wel gesproken van Workers’ Health. eerdere KNMG-richtlijn Preventief Medisch Onderzoek Het gaat hierbij vooral om de denkrichting van gezondheid naar de norm Preventief Gezondheidsonderzoek. Deze norm, “Kwaliteitsstandaard preventief medisch ondernaar arbeid. Het kan gaan om opsporing en begeleiding van werknemers met toekomstige of beginnende gezondzoek NEN 8051”, is in 2023 gepubliceerd en is dus ook heidsschade door een chronische aandoening die (op den van toepassing op een PMO dat aan werkenden wordt duur) kan leiden tot beperkingen voor het werk. Veelal zijn aangeboden1. De kwaliteitsstandaard stelt criteria deze medewerkers bekend vanuit de verzuim en re-inteaan aanbod, uitvoering en een eventueel vervolg op preventieve gezondheidsonderzoeken met enig medisch gratie begeleiding maar wordt deze begeleiding na herstel en afronding van de re-integratie beëindigd. Het gaat risico (categorie 2-onderzoeken van voorgenomen hierbij om aanvullende begeleiding van werknemers met wetswijziging van de Wbo) en aan de aanbieder van het een chronische aandoening en of medicatie gebruik die onderzoek. Doel is te komen tot een aanbod dat gepast relevant wordt geacht voor het functioneren in het werk en veilig is en vanuit (medisch) professioneel oogpunt verantwoord is, en zo ongefundeerde PGO’s, overen/of duurzame inzetbaarheid. diagnose en overbehandeling als gevolg daarvan tegen Enkele voorbeelden van signalering en begeleiding te gaan. van werknemers met een chronische aandoening die relevant worden geacht voor het functioneren in het werk en/of duurzame inzetbaarheid: ■gehoorverlies bij docenten; ■bestaand astma met gevolgen voor het werkvermogen; ■obesitas bij vrachtwagenchauffeurs; ■problematisch alcoholgebruik bij piloten. 2.3 Wetenschappelijke ontwikkelingen Onder werknemers met obesitas, BMI 30 kg/m2 of meer, ligt de kans op arbeidsongeschiktheid zelfs 53% hoger. Tien jaar geleden had al meer dan 30% van de Bij het opzetten en uitvoeren van een PMO kan het gaan Nederlandse werkende bevolking overgewicht en 6% om signaleren en begeleiden van werknemers met obesitas28. Nu zijn deze cijfers opgelopen tot bijna toekomstige of beginnende gezondheidsschade door 50%, respectievelijk 16%. Leefstijlfactoren hebben dus een chronische aandoening die nu of in de toekomst kan invloed op gezondheid en arbeidsparticipatie. Naast leiden tot beperkingen voor het werk. Ook een ongeaandacht voor werkgebonden risico’s lijkt daarom ook zonde leefstijl kan leiden tot chronische aandoeningen preventie op het gebied van leefstijlfactoren zinvol voor die het werkvermogen of de duurzame inzetbaarheid bevordering van arbeidsparticipatie en duurzame inzetkunnen beperken. Leefstijl kan worden gedefinieerd baarheid. Leefstijlonderzoek en -advisering, gericht als ‘het geheel van persoonlijke gezondheidsgerelaop Bewegen, Roken, Alcohol en Voeding (BRAVO), en teerde gedragingen die mensen in hun dagelijks leven aandacht voor slaap en cardiovasculair risicomanagevertonen’26. Werk beïnvloedt onze leefstijl aanzienlijk, ment, kan in relatie tot duurzame inzetbaarheid dus van bijvoorbeeld door nachtwerk, langdurige stress of langtoegevoegde waarde zijn. Bovendien is een bedrijf en durig zitten. Andersom vermindert een gezonde leefstijl de werkplek een aangrijpingspunt voor leefstijlbevorde kans op ziekte en draagt het bij aan duurzame inzetderende initiatieven: ‘workplace health promotion’. Men baarheid van werkenden. De leefstijl van werkenden heeft relatief gemakkelijk toegang tot een groot aantal heeft niet alleen invloed op hun gezondheid maar ook op personen. De populatie is relatief stabiel en medewerhun functioneren op het werk. Obesitas is geassocieerd kers hebben vaak wel belangstelling voor een dergelijk met een hoger ziekteverzuim en productiviteitsverlies onderzoek. Indien gecombineerd met een PAGO kan dit op het werk. In een kennissynthese over sociaaleconoook in positieve zin bijdragen aan de deelname. Recent is mische gezondheidsverschillen en werk wordt op basis hiertoe vanuit de NVAB de handreiking Het Leefstijlroer van een beperkt aantal onderzoeken geschat dat de op het werk gepubliceerd. Een PMO kan inzicht geven in BRAVO-leefstijlfactoren samen tussen 7% en 31% van welke leefstijlfactoren aandacht nodig hebben binnen de verschillen in ziekteverzuim en productiviteit op het het bedrijf en kan helpen het leefstijl- en vitaliteitsbeleid werk27 kunnen verklaren. Daarnaast is er sterk bewijs vorm te geven30. Vanuit het PMO krijgt de werkgever hier dat een ongezonde leefstijl samenhangt met een grotere bedrijfsbrede adviezen over en de werknemers krijgen kans op arbeidsongeschiktheid en werkloosheid. Uit individueel advies over hun persoonlijke gezondheid. een systematisch overzicht van 28 longitudinale studies Op basis van deze adviezen kan men aan de slag of kan komt naar voren dat werknemers met overgewicht, een er overlegd worden met andere zorgverleners, zoals de body mass index (BMI) tussen 25 en 30 kg/m2, een 16% bedrijfsarts en de huisarts. hogere kans op arbeidsongeschiktheid hebben. Leefstijlfactoren hebben invloed op gezondheid en van een uitgebreid literatuuronderzoek en gesprekken participatie, maar wat is er bekend over de effectiviteit met stakeholders dat leefstijlinterventies bij werkenden van interventies op het gebied van leefstijl via het werk? een positieve, maar kleine invloed hebben op het bevor- In een meta-analyse evalueerden Rongen et al.(2013) de deren van een gezonde leefstijl (zoals meer beweging, effectiviteit van 18 werkgebonden leefstijlprogramma’s gezonde voeding en stoppen met roken), en dat voor de die allen een randomized controlled trial (RCT) design bekende factoren van het metabole syndroom (zoals hadden31. De focus van de meeste interventies lag op hoge bloeddruk, cholesterol en obesitas) de effecten in het stimuleren van lichamelijke activiteit, iets minder de beste interventies klein zijn. Het blijft een uitdaging vaak op gewichtsverlies of een combinatie van leefmet name werkenden in de hoogste risicogroepen aan stijlfactoren. De interventies hadden in het algemeen leefstijlprogramma’s te laten deelnemen. een statistisch significant positief effect op de ervaren gezondheid, op ziekteverzuim en op productiviteit op

Richtlijnen

het werk, maar het effect was (erg) klein (gemiddelde Thema - Alcoholpreventie effectgrootte 0.22; 95% betrouwbaarheidsinterval Ischemische hartziekten bij CVRM - Richtlijnendatabase 0.14-0.34). Van Wier et al. (2013) komen in een over- Cardiovasculair risicomanagement NHG-Richtlijnen zichtsartikel tot dezelfde conclusie32. Ook de eerder Richtlijn Ischemische hartziekten - NVAB genoemde kennissynthese over sociaaleconomische gezondheidsverschillen en werk concludeert op grond

3.1 Verschil PAGO en PMO

het voorkómen van gezondheidsschade en het vroegtijdig signaleren van gezondheidsschade als gevolg In de huidige bedrijfsgeneeskundige praktijk worden van risico’s in het werk. In de praktijk bestaan PMO’s beide onderzoeken vaak gecombineerd aangeboden. soms alleen uit onderzoek en interventies op het gebied Het is aan te bevelen om bij deze hybride opzet in van algemene gezondheid in relatie tot het werk, het zowel inhoud als opzet en aanbieding een duidelijk bewaken of verbeteren van inzetbaarheid van werkonderscheid te maken tussen het PAGO en het PMO-onnemers en/of leefstijlprogramma’s. Belangrijk om te derdeel. weten: een werkgever met een PMO dat puur gericht is op gezonde leefstijl (adviezen en interventies) en niet Hoe een PAGO er ook uitziet, het onderzoek moet altijd voortkomt uit concrete risico’s uit de RI&E, voldoet niét voldoen aan het wettelijk verplichte kerndoel 1, namelijk: aan de wettelijke PAGO-verplichting.

Samenhang PAGO en PMO

PMO is workers health (kerndoel 2) PMO PAGO PAGO is occupoational health (kerndoel 1) Figuur 4. samenhang PAGO en PMO

3.2 Overeenkomsten

PAGO en PMO besteed in bijlage 1, `Eisen aan derden bij uitvoering van PAGO en/of PMO’. Zowel voor het PAGO als het PMO is ook de wet op de ondernemingsraad (WOR) van toepassing. Deelname aan In de dagelijkse praktijk zien we dat een PAGO/PMO PAGO /PMO geschiedt op basis van vrijwilligheid en heeft vaak door andere professionals in de arbodienst en niet geen gevolgen voor de rechtspositie van medewerkers. door de ‘eigen’ bedrijfsarts wordt uitgevoerd. Er is dan Voor zowel PAGO als PMO zijn dezelfde richtlijnen sprake van uitvoering in het kader van taakdelegatie rondom privacy en dossiervoering van toepassing33,34 . zoals bij verzuimbegeleiding, preventie of overige activiteiten35. De advisering over invulling van het Nogal eens is er sprake van uitvoering door een derde, PAGO en de advisering over de resultaten is echter een andere organisatie, die in opdracht van de werkgever voorbehouden handeling van de bedrijfsarts. Deze taak een PAGO/PMO uitvoert. Ook dan is de bedrijfsarts van is niet te delegeren. In feite geldt dit ook voor het PMO. de opdrachtgever verantwoordelijk voor de inhoud en De bedrijfsarts is verantwoordelijk voor advisering over uitvoering van het onderzoek, zeker als het een PAGO inhoud (geen onzinnige onderzoeken, vereiste wetenbetreft. Dit is in de huidige praktijk lang niet altijd schappelijke kennis) en ook over rapportage (anonimiteit gebruikelijk en vaak onvoldoende geborgd. Gezien het moet geborgd worden). belang hiervan, wordt er in deze leidraad aandacht aan arbowet + wbo - + privacy + + bedrijfsgeneeskundig dossier + + taakdelegatie + + vrijwillige deelname + + samenhang RI&E + onderdeel arbobeleid + +/medezeggenschap + + bedrijfsarts + +/samenwerking kerndeskundige(n) + verslag + +/- Tabel 2. Overzicht verschillen en overeenkomsten PAGO/PMO De International Labour Organization (ILO) in Genève heeft in 1998 een aantal randvoorwaarden en kwaliteitseisen geformuleerd voor workers’ health surveillance, de term waarmee PAGO/PMO in de internationale literatuur wordt aangeduid36. Deze randvoorwaarden zijn: gewerkt aan het opsporen en aanpakken van bedrijfs- ■De nadruk ligt op primaire, soms op secundaire of brancheproblemen die gevolgen hebben voor de preventie. gezondheid van werknemers. ■De basis van workers’ health surveillance is 3 Wetenschappelijke validiteit: de in te zetten risk assessment. onderzoeksmethoden signaleren en meten wat ■Uitvoering vindt plaats op individueel én collectief gesignaleerd en gemeten moet worden; hierbij zijn niveau. parameters als specificiteit, sensitiviteit en voorspel- ■Doelstellingen dienen vooraf te worden geformuleerd. lende waarde van belang. ■Het vinden van afwijkingen moet tot adequate actie 4 Effectiviteit: de interventies bij het PAGO/PMO kunnen leiden. zijn zoveel mogelijk evidence-based; men mag verwachten dat zij het beoogde effect hebben. Een concreet PAGO/PMO voldoet in het kader van deze ILO-eisen aan vier criteria: Voor de uitvoerbaarheid van het onderzoek voegt de 1 Noodzaak: de Nederlandse werkgever is gehouden NVAB hieraan de volgende criteria toe: aan artikel 18 van de Arbowet, dat stelt dat de werk- 5 Doelmatigheid in de uitvoering: beheersen van gever periodiek een arbeidsgezondheidskundig kosten en benodigde tijd. onderzoek aan zijn werknemers moet aanbieden. 6 Uitvoerbaarheid: voorkom hinderlijke verstoring van 2 Relevantie: op basis van bedrijfsspecifieke inforwerkprocessen in het bedrijf. matie wordt binnen de kerndoelen van PAGO/PMO 7 Acceptatie door de werknemersvertegenwoordid Vrijheid: werknemers kiezen in vrijheid voor leefstijlging van relevantie en inhoud van het PAGO/PMO: interventies. geef goede voorlichting vooraf, houd rekening met e Proportionaliteit: werkgeversinterventies hebben de doelgroepen, denk aan beheersing van de Nedereen sterkere legitimatie nodig naarmate zij een landse taal en laaggeletterdheid. grotere inbreuk zijn op de vrijheid. 8 Subsidiariteit: onderzoeksmethoden en interventies f Diversiteit: werkgevers moeten open zijn over hun lijken de beste keus in termen van eenvoud en belasdoelen, en beleidsmakers moeten de diversiteit van ting gegeven de omstandigheden. perspectieven bewaken en checks and balances 9 Proportionaliteit: de belasting als gevolg van het inrichten ter voorkoming van machtsmisbruik en PAGO/PMO is redelijk in verhouding tot het doel en de onwenselijke uitsluiting van werknemers door te verwachten resultaten. werkgevers. Specifiek voor een PMO dat zich richt op leefstijlbeïn- Let wel: het gaat bij PAGO en PMO niet alleen om ondervloeding via het werk moeten hier volgens het Centrum zoek! De effectiviteit van PAGO en PMO staat of valt met voor Ethiek en Gezondheid (2016)26 nog de volgende de effectiviteit van de ingezette interventies. Een PAGO criteria aan worden toegevoegd: en een PMO betreft zowel het medisch onderzoek als a Inzetbaarheid: er moet een relatie zijn tussen duurde bespreking van de uitslag met de werkende, het op zame inzetbaarheid en leefstijl van werknemers. basis hiervan geven van adviezen en het uitvoeren van b Effectiviteit: het te verwachten effect op de gezondof verwijzen naar interventies. Dit dient te leiden tot heid van werknemers moet bekend zijn. een terugkoppeling op groepsniveau aan het bedrijf. De c Legitimiteit: het voorkomen van schade aan anderen resultaten van het PAGO en/of PMO geven een beeld van door de werknemer of het voorkomen van schade aan het gevoerde arbo- en gezondheidsbeleid en de effectide werknemer door de werkgever of het ingaan op een viteit van de maatregelen die op basis van de RI&E of van verzoek van de werknemer zelf moet centraal staan. een vorig PAGO of PMO zijn getroffen. H5 Het proces van PAGO en PMO De leidraad is toepasbaar voor alle typen arbeidsorga-

Overzicht van het PAGO/PMO-proces

nisaties, bedrijven en instellingen: klein, middelgroot

Fase 1:

Voorbereiding en groot. Kortheidshalve spreken we steeds van ‘het

Stap 0:

Contractafspraken maken (basiscontract) bedrijf’. Het proces van een PAGO/PMO omvat drie fasen.

Stap 1:

Initiatief nemen: PAGO/PMO - agendasetting Iedere fase kent één of meer stappen. Sommige stappen in het bedrijf kunnen gelijktijdig plaatsvinden.

Stap 2:

Doelen kiezen en plan opstellen: PAGO en/of PMO? Zoals eerder beschreven worden in de huidige bedrijfs-

Stap 3:

Budgettaire mogelijkheden vaststellen geneeskundige praktijk beide onderzoeken vaak en beslissing nemen gecombineerd aangeboden. Het is aan te bevelen om bij

Stap 4:

Projectplan opstellen deze hybride opzet zowel qua inhoud, opzet en aanbie-

Stap 5:

Voorlichting medewerkers ding een duidelijk onderscheid te maken tussen het PAGO- en het PMO-onderdeel.

Stap 6:

Medewerkers uitnodigen Bij de keuze van het onderzoeksdoel wordt vastgesteld

Stap 7:

Uitvoering onderzoek of er sprake is van een PAGO dan wel een PMO dan wel

Stap 8:

Individuele feedback en advies een hybride opzet.

Stap 9:

Analyse op groepsniveau, groepsrapportage

Stap 10: Proces evalueren en vervolg plannen

Onderzoeksoriëntatie en evaluatie Fase 1: Stap 1 en 2 Evaluatie effecten Fase 3: Stap 10 Voorbereiding en communicatie Fase 1: Stap 3, 4 en 5 Acties bepalen Fase 2: Stap 9 Uitvoering onderzoek Fase 2: Stap 6, 7 en 8 Analyseren en rapporteren Fase 2: Stap 9

Figuur 5. PAGO/PMO-proces

Procesbeschrijving per stap

STAP 0

Contractafspraken maken Bij de PAGO/PMO-voorbereiding is kennis van het De bedrijfsarts kan dus via de opdrachtgever de afgesloten dienstverleningscontract met het bedrijf contactgegevens van de arbodeskundigen verkrijgen. essentieel. Allereerst dient de bedrijfsarts duidelijk te Bij een vangnetregeling is dit niet nodig. hebben of er sprake is van een maatwerkregeling dan wel vangnetregeling. Bij een maatwerkregeling is de Daarnaast is het van belang of de dienstverleningsopdrachtgever verantwoordelijk voor de coördinatie overeenkomst voldoet aan de uitgangspunten van het tussen de arbokerndeskundigen en de bedrijfsarts. basiscontract.

STAP 1

Onderstaand worden, in relatie tot het PAGO, de rele- Initiatief nemen: agendasetting in het bedrijf vante aspecten vermeld: Hoewel ook het management of de medezeggenschap het initiatief tot een PAGO/PMO kan nemen, zal de

Maatwerkregeling:

bedrijfsarts vaak als initiator een actieve rol spelen om ■De wetgeving van de maatwerkregeling is opgenomen het PAGO/PMO op de agenda van het bedrijf te krijgen. in artikel 14 van de Arbeidsomstandighedenwet37. De bedrijfsarts adviseert een PAGO altijd op basis van ■De werkgever kan zelf bepalen door wie hij zich laat een uitgevoerde RI&E. De bedrijfsarts heeft recht op ondersteunen bij het uitvoeren van zijn taken volgens inzage van de RI&E op basis van de herziene Arbowet de Arbowet.

1. Indien er geen RI&E is uitgevoerd, zal de bedrijfs-

■De coördinatie tussen werkgever, werknemer en arts het bedrijf adviseren deze alsnog uit te voeren. Een de arbo-kerndeskundigen moet de werkgever zelf PMO kan op basis van overige signalen worden geadviregelen en er is structureel overleg. seerd. ■Zijn de arbo-kerndeskundigen bekend bij de bedrijfsarts en omgekeerd? Voor de agendasetting van PAGO/PMO kan de bedrijfsarts gebruikmaken van aanvullende informatiebronnen

Basisarbocontract:

waaruit signalen van mogelijke werkgerelateerde ■betrokkenheid en advies over preventieve gezondheidsrisico’s kunnen blijken: maatregelen betreffende het algemene arbeidsom- ■verzuimanalyse, inclusief werkgerelateerd verzuim; standighedenbeleid (o.a. RI&E/PAGO); ■beroepsziektemeldingen; ■overleg tussen bedrijfsarts, de preventiemedewerker ■arbeidsomstandighedenspreekuur; en OR; ■eerder uitgevoerde PAGO/PMO’s; ■toegang tot iedere werkplek; ■medewerkerstevredenheidsonderzoek; ■arbeidsomstandighedenspreekuur; ■overleg met de OR of personeelsvertegenwoordiging; ■melding van beroepsziekten; ■overleg management/sociaal-medisch overleg; ■verzuimbegeleiding en advies. ■overleg met kerndeskundigen (van het bedrijf); ■jaarverslagen; Preventieve taken bedrijfsarts (art. 14 lid 1 en 2 Arbowet): ■arbeidshygiënisch onderzoek (blootstellings- ■bezoeken van de werkplek; metingen), werkplekbezoeken en -onderzoeken; ■toetsing RI&E; ■branche-informatie, arbocatalogi; ■PAGO; ■overige documenten zoals Gezondheidsraadrap- ■adviseren over arbeidsomstandighedenbeleid (RI&E, porten, RIVM-rapporten, EU-OSHA-informatie, samenwerking OR en preventiemedewerker); informatie uit (NVAB-)richtlijnen etc. ■vrije toegang tot bedrijfsarts (preventief spreekuur). Vanuit één of meer van deze informatiebronnen stelt de hiervoor een interventie beschikbaar is waarvan effect bedrijfsarts een PAGO/PMO–advies op en stelt de noodverwacht kan worden. De kwaliteitscriteria (paragraaf zakelijkheid van een PAGO/PMO bij het management en

1. worden hierbij in overweging genomen. Het PAGO/

de medezeggenschap aan de orde. De bedrijfsarts zoekt PMO-plan bevat een globale beschrijving van de inhoud naar steun en draagvlak om het PAGO/PMO te kunnen ervan zoals de bedrijfsarts die in dit stadium kan vooruitvoeren in het bedrijf. zien, inclusief de te verwachten interventies. De bedrijfsarts houdt bij de keuze van interventies NB: ook als onderdelen los ingekocht worden blijft de rekening met de afspraken die de werkgever met zorgbedrijfsarts de regie houden! verleners en zorgverzekeraars heeft gemaakt. Er zijn drie typen individuele interventies gericht op: ■herstel van gezondheidsklachten of aandoeningen;

STAP 2

■de vergroting van de belastbaarheid; Doelen kiezen en inhoud voorstellen ■(tijdelijke) aanpassing van de arbeidsbelasting of Consulteren benodigde belastbaarheid, waarbij aanpassingen De bedrijfsarts overlegt met het management en de individugericht, technisch of organisatorisch van medezeggenschap en formuleert de wensen en doelen aard kunnen zijn. die het bedrijf heeft ten aanzien van PAGO/PMO. Aan de hand hiervan en van de informatiebronnen uit stap 1 De bedrijfsarts legt tot slot het PAGO/PMO-plan voor wordt door de bedrijfsarts vastgesteld of hier sprake is aan management en werknemersvertegenwoordiging. van een PAGO dan wel PMO, en doet hij een voorstel aan werkgever en werknemersvertegenwoordiging over de

STAP 3

kerndoelen van het onderzoek binnen het bedrijf. Een PAGO moet daarbij altijd onderdeel van het voorstel Budgettaire mogelijkheden vaststellen en beslissing nemen uitmaken! Kostenraming PAGO/PMO-plan Op basis van het PAGO/PMO-plan (stap 2) en het aantal De bedrijfsarts stelt een PAGO/PMO-plan op waarin de werknemers maakt de bedrijfsarts en/of arbodienst kerndoelen worden geformuleerd, rekening houdend een schatting van de kosten en stelt een offerte op. In met de eigen wensen en doelen die het bedrijf heeft. deze offerte wordt ook een schatting gemaakt van het Per kerndoel worden de verschillende gezondheids- of aantal te verwachten individuele interventies. Alvorens belastbaarheidsaspecten benoemd waarop het PAGO/ tot uitvoering van een PAGO/PMO over te gaan, moet er PMO zich richt. Per aspect wordt de inhoud van het zekerheid zijn dat de aanbevolen interventies daadwermedisch onderzoek gekozen en wordt bepaald of kelijk uitgevoerd kunnen worden. Bij de schatting van de kosten wordt gebruikgemaakt Voor een kleine organisatie kan het praktischer zijn om van: geen projectgroep op te zetten, maar een preventie- ■interne consultaties (beschikbaar budget); medewerker aan te wijzen die nauw samenwerkt met de ■branche-informatie; bedrijfsarts/arbodienst. ■kosten die bij eerdere vergelijkbare PAGO/PMO’s zijn gemaakt, inclusief de kosten van vragenlijsten,

Projectplan

laboratoria en verwerkingsfaciliteit; Het projectplan wordt in overleg en met hulp van de ■opties voor externe cofinanciering van de PAGO/ projectgroepleden door de bedrijfsarts ingevuld. In het PMO-interventies. projectplan staat minimaal beschreven: ■welke medewerkers wanneer worden uitgenodigd;

Beslissing

■procedure en planning PAGO/PMO in de tijd, van De offerte wordt besproken met het bedrijf en indien uitnodiging tot evaluatie; akkoord wordt het contract gesloten. ■maximale doorlooptijd van het PAGO/PMO; ■informatiestrategieën (wat, hoe, wanneer, voor en door wie);

STAP 4

■afspraken omtrent uitslaggesprekken;

Projectplan opstellen

■oproepcriteria/afkapwaarden vragenlijst/normaal-

Projectgroep opzetten

waarden biomedisch onderzoek; De bedrijfsarts vraagt het bedrijf leden voor een PAGO/ ■afspraken over verslaglegging. PMO-projectgroep aan te wijzen. De bedrijfsarts is voorzitter van deze groep; afhankelijk van het bedrijf

STAP 5

kunnen diverse relevante stakeholders vertegenwoordigd zijn. Denk hierbij aan personeelszaken,

Voorlichting medewerkers

werknemersvertegenwoordiging, (lijn)management, De projectgroep organiseert de introductie en voorpreventiemedewerker en eventuele andere arbodeskunlichting over doelen, inhoud en planning van het PAGO/ digheid. Mocht de PAGO door derden worden uitgevoerd, PMO bij de medewerkers. De projectgroep legt bij de zullen die ook deelnemen aan deze werkgroep. voorlichting de nadruk op de voordelen voor medewer- De bedrijfsarts kan zich in de uitvoering laten bijstaan kers om mee te doen en de vertrouwelijke behandeling door een taakgedelegeerde en/of PAGO-coördinator. van medische PAGO/PMO-gegevens. Tevens is in de De projectgroep gaat de uitvoering van het PAGO/PMO medewerkerscommunicatie aandacht voor specifieke voorbereiden, coördineert en bewaakt de uitvoering en doelgroepen, zoals laaggeletterdheid en onvoldoende de evaluatie. beheersing van de Nederlandse taal.

STAP 8

Uitnodiging medewerkers

Individuele feedback en inzet interventies

Afhankelijk van de keuze die in het bedrijf is gemaakt, (gesprek, advies, verwijzing) worden individuele medewerkers schriftelijk via het

Bespreken van de uitkomst met de medewerker

werk- of thuisadres uitgenodigd om deel te nemen aan De bedrijfsarts/taakgedelegeerde beoordeelt de het PAGO/PMO. uitkomsten van het individugerichte onderzoek onder Indien het vragenlijstonderzoek digitaal wordt aangeandere aan de hand van vooraf vastgestelde criteria (zie boden, ontvangen de individuele medewerkers een link projectplan). met toegang tot de online omgeving. De privacy van de De bedrijfsarts/taakgedelegeerde beoordeelt zo de werknemer wordt hierbij gewaarborgd. uitkomsten van het gehele medisch onderzoek, bereidt het feedbackgesprek voor en bespreekt gesignaleerde problemen en afwijkingen met de individuele mede-

STAP 7

werker. Bij gesignaleerde werkgerelateerde problemen

Uitvoering onderzoek

worden interventies ten aanzien van kerndoel 1 en/of Afhankelijk van de gekozen inhoud en vormen van 2 geadviseerd. De werknemer krijgt de inhoud van de onderzoek vullen de medewerkers de voor hun werksibevindingen en het advies/de interventie schriftelijk tuatie relevante vragenlijsten in (signaleringsvragen of mee. Met de werknemer wordt afgesproken hoe en screeningsinstrumenten). Zie hiervoor ook de eerder wanneer de ingezette interventie wordt geëvalueerd. De door de NVAB gepubliceerde Hulpdocumenten bij de bedrijfsarts informeert de medewerker over eventuele leidraad2. Afhankelijk van de gestelde doelen kunnen uitslagen waarvoor aanvullend medisch onderzoek in de vragenlijst zowel aspecten van de werkbelasting wenselijk is. De bedrijfsarts kan de werknemer, met en de werkbeleving aan de orde komen, als aspecten diens instemming, verwijzen naar de huisarts, een van belastbaarheid en gezondheid die met het werk medisch specialist of een klinisch arbeidsgeneeskundig samenhangen of relevant zijn voor de uitvoering van het centrum, indien dat voor aanvullend(e) onderzoek/ werk. Andere vormen van biomedisch onderzoek kunnen behandeling nodig lijkt. aanvullend aan het schriftelijk invullen van vragen Als er sprake is van een beroepsziekte meldt de bedrijfsplaatsvinden. arts deze beroepsziekte bij het NCvB.

2 Hulpdocumenten bij de Leidraad

Groepsrapportage

Indien nodig, en alleen met instemming van de mede- Op basis van de groepsanalyse stelt de bedrijfsarts een werker, overlegt de bedrijfsarts met de leidinggevende (concept)rapportage op. of preventiemedewerker als het gaat om werkaanpas- Deze rapportage geeft antwoord op de geformuleerde sing door verminderde belastbaarheid. De medische doelstelling(en), proces en resultaten maar met behoud uitkomsten van het individugerichte onderzoek van privacy van de individuele deelnemer aan het worden niet aan de leidinggevende of het management onderzoek. De rapportage is dus afhankelijk van de verstrekt. Het is aan de werknemer om te bepalen of hij groepsgrootte c.q. deelname, maar ook van de ernst van medische gegevens over zichzelf deelt met zijn leidingde bevindingen en mogelijk risico voor derden. gevende. De bedrijfsarts bespreekt de (concept)rapportage met het management, de werknemersvertegenwoordiging

Verwijzen

en de projectgroep. De definitieve rapportage vermeldt De bedrijfsarts verwijst wijs38 en houdt bij de verwijzing de groepsresultaten, met name de signalen die wijzen van medewerkers rekening met de persoonlijke voorop groepsknelpunten per kerndoel. Bij een collectief keuren en bijvoorbeeld verzekeringsmogelijkheden van contract, zoals in de bouwnijverheid, kan de rapportage de werkende zelf, en met afspraken die de werkgever ook deel uitmaken van een bedrijfstakverslag39. met zorgverleners en zorgverzekeraars heeft gemaakt.

Inzet groepsinterventies

Er zijn twee typen groepsinterventies:

STAP 9

■gericht op aanpassing van de belasting/blootstelling;

Analyse op groepsniveau, groepsrapportage en

■gericht op de vergroting van de belastbaarheid. inzet groepsinterventies

Groepsanalyse

Op basis van de geaggregeerde informatie uit het PAGO In het projectplan is vastgelegd waarop de rapportage is kan de bedrijfsarts het bedrijf adviseren om enerzijds gericht. De beoordeling van de resultaten van groepen bedrijfsbrede gezondheidfaciliterende maatregelen werknemers vindt onder andere plaats aan de hand van te nemen, of anderzijds preventieve maatregelen in de vooraf afgesproken criteria en daar waar ten opzichte te zetten volgens de arbeidshygiënische strategie. De van vergelijkbare groepen werknemers (benchmarking). interventies zijn te beschouwen als een aanvulling/ Het deelname percentage is van belang voor de interonderdeel van het plan van aanpak van de RI&E. De pretatie van de resultaten en is vast onderdeel van de bedrijfsarts voert hierbij overleg met de arbokerngroepsrapportage. De bedrijfsarts ziet erop toe dat de deskundigen. Bij de inzet van gezondheidfaciliterende verzending, aggregatie, statistische verwerking en de maatregelen moet ook duidelijk de bijdrage aan analyse van de onderzoeksgegevens van individuele duurzame inzetbaarheid op de langere termijn in werknemers per kerndoel zorgvuldig gebeurt. ogenschouw worden genomen. De projectgroep regelt en bewaakt de uitvoering van de groepsinterventies, Vervolg plannen: duurzame begeleiding van zoals die zijn overeengekomen in de bespreking van de individuele werknemers groepsrapportage met het management. De bedrijfsarts Om een duurzame begeleiding van medewerkers te zorgt ervoor adequaat te worden geïnformeerd over de realiseren kan de bedrijfsarts: voortgang van de groepsinterventies. ■een vervolgsysteem opzetten met inachtneming van de WGBO, om ingezette interventies op individueel niveau te kunnen evalueren;

STAP 10

■het arbeidsgezondheidskundig spreekuur inzetten als

Proces evalueren en vervolg plannen

follow-up van individuele werknemers met verhoogd

Proces evalueren

risico op basis van PAGO/PMO. Samen met de projectgroep kan de bedrijfsarts het uitgevoerde PAGO/PMO evalueren op:

Organisatieniveau

1 de mate waarin werknemers hebben deelgenomen ■de PAGO-bevindingen en voortgang van de groepsaan het PAGO/PMO; interventies vermelden in het jaarverslag van de 2 de mate van tevredenheid van de deelnemers over de bedrijfsarts/arbodienst. Hierdoor is de borging in de informatie, de inhoud en de uitvoering van het PAGO/ arbobeleidscyclus verankerd; PMO; ■op basis van de PAGO/PMO-resultaten een advies 3 de ingezette interventies gerelateerd aan de gesignageven over de periodiciteit van het onderzoek; leerde problemen; ■op basis van PAGO-bevindingen advies geven over 4 de feitelijk gemaakte kosten ten opzichte van de aanvullingen op de RI&E dan wel bijstelling van plan begroting. van aanpak. Daarbij wordt ook nagegaan in hoeverre het PAGO/PMO aan de kerndoelen heeft voldaan. De projectgroep licht de evaluatie toe voor management en werknemersvertegenwoordiging en maakt met hen afspraken over het verdere beleid t.a.v. PAGO/PMO. Bedrijfsarts Werkgever Start stappenplan PAGO/PMO Arbodienst Agenda setting Risico’s inventariseren

PAGO advies

Uitnodiging medewerkers Uitvoering onderzoek PAGO/PMO voorstel Offerte en besluitvorming Individuele feedback inzet interventies Projectgroep en projectplan Analyse op groepsniveau Groepsrapportage/ -interventies Voorlichting Proces evalueren Advies PAGO/PMO frequentie Figuur 6. PAGO/PMO-proces

Literatuurreferenties

1 Kwaliteitsstandaard Preventief Gezondheidsonderzoek. NEN 8051:2022. 2 Nederlandse Arbeidsinspectie. Staat van Gezond werk. Het voorkómen van de ongezonde kanten van arbeid. Den Haag 2023. 3 Nederlandse Arbeidsinspectie. Arbo in bedrijf 2019-2021. Den Haag 2023. 4 Los FS, de Boer AGEM, van der Molen HF, Hulshof CTJ. The Implementation of Workers’ Health Surveillance by Occupational Physicians: A Survey Study. J Occup Environ Med. 2019 Dec; 61(12):e497-e502. 5 Willems J, van Haeren T, Houwing E e.a. Prestaties moeten omhoog. Arbo 2014; 07-08:17-19. 6 Sluiter J, Hulshof CTJ. Hulpdocumenten voor bedrijfsartsen bij de ontwikkeling en uitvoering van preventief medisch onderzoek bij werkenden. Amsterdam: Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid/KMKA, 2013. 7 Menting R, Brekelmans F, Hulshof C. Addendum leidraad preventief medisch onderzoek van werkenden bij blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Utrecht: NVAB/NVvA, 2018. 8 https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/arbobeleid/pago 9 https://nvab-online.nl/arbobeleidscyclus/ 10 wetten.nl - Regeling - Arbeidsomstandighedenwet - BWBR0010346. 11 wetten.nl - Regeling - Arbeidsomstandighedenbesluit - BWBR0008498. 12 European Council. Council Directive 89/391/EEC—OSH ‘Framework Directive’. Off J Eur Commun 1989: No. L 183/1–8. 13 Colosio C, Mandic-Rajcevic S, Godderis L, van der Laan G, Hulshof C, van Dijk F. Workers’ health surveillance: implementation of the Directive 89/391/EEC in Europe. Occup Med (Lond) 2017;67(7):574-578. 14 https://www.nlarbeidsinspectie.nl/onderwerpen/aanleveren-rie/veelgestelde-vragen-rie 15 Welke rechten heeft een ondernemingsraad (OR)? | Rijksoverheid.nl 16 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Nederlandse Arbeidsinspectie. Staat van gezond werk. Den Haag, april 2023. 17 https://www.vzinfo.nl/arbeidsomstandigheden/ziektelast 18 Steel JS, Godderis L, Luyten J. Short-term effectiveness of face-to-face periodic occupational health screening versus electronic screening with targeted follow-up: results from a quasi-randomized controlled trial in four Belgian hospitals. Scand J Work Environ Health. 2022;48(3):222–228. 19 Gärtner FR, Nieuwenhuijsen K, Ketelaar SM, van Dijk FJ, Sluiter JK. The mental vitality @ work study: effectiveness of a mental module for workers’ health surveillance for nurses and allied health care professionals on their help-seeking behavior. J Occup Environ Med 2013;55(10):1219-29. 20 Ketelaar SM, Nieuwenhuijsen K, Gärtner FR, Bolier L, Smeets O, Sluiter JK. Effect of an E-mental health approach to workers’ health surveillance versus control group on work functioning of hospital employees: a cluster-RCT. PLoS One 2013;8(9):e72546. 21 Noben C, Smit F, Nieuwenhuijsen K, Ketelaar S, Gärtner F, Boon B, Sluiter J, Evers S. Comparative cost-effectiveness of two interventions to promote work functioning by targeting mental health complaints among nurses: Pragmatic cluster randomised trial. International Journal of Nursing Studies 2014;51:1321-1331. 22 Boschman JS, van der Molen HF, Frings-Dresen MHW, Sluiter JK. Preventive actions taken by workers after workers’ health surveillance: a controlled trial. J Occup Environ Med. 2013;55(12):1401-8. 23 Ruitenburg MM, Plat MC, Frings-Dresen MH, Sluiter JK. Feasibility and acceptability of a workers’ health surveillance program for hospital physicians. Int J Occup Med Environ Health 2015;28(4):731-9. 24 Blekemolen J. Wat is een goed preventief medisch onderzoek? Quintesse, 1 december 2018. 25 Los FS. The implementation of workers’ health surveillance by occupational physicians. Amsterdam: Academisch Proefschrift (PhD Thesis), Universiteit van Amsterdam 2023. ISBN 978-94-6483-274-7. 26 Centrum voor Ethiek en Gezondheid. Leefstijlbeïnvloeding op de werkvloer. Signalering Ethiek en Gezondheid 2016/3. Den Haag: Centrum voor Ethiek en Gezondheid; 2016. 27 Burdorf A, Robroek SJW, Schuring M, et al. Kennissynthese Werk(en) is Gezond. Een studie in opdracht van ZonMw. Den Haag: ZonMw, 2016. 28 Proper KI, Hildebrandt VH. Overweight and obesity among Dutch workers: differences between occupational groups and sectors. Int Arch Occup Environ Health 2010; 83: 61-68. 29 Het Leefstijlroer op het werk. Handreiking voor bedrijfsartsen en taakgedelegeerden. Een uitgave van Vereniging Arts en Leefstijl i.s.m. Cie Preventie NVAB. 1e druk – 2024. 30 Hulshof CTJ. Adviseren over leefstijl, een taak voor de bedrijfsarts? Quintesse 2017;6(2):53-59. 31 Rongen A, Robroek SJW, van Lenthe FJ,Burdorf A. Workplace Health Promotion. A Meta-Analysis of Effectiveness. Am J Prev Med 2013: 44(4):406–15. 32 Van Wier MF, van Dongen JH, van Tulder MW. Beweeg- en voedingsprogramma’s op de werkplek: goed voor onze gezondheid en portemonnee? Ned Tijdschr Geneeskd 2013:157: A4963. 33 https://nvab-online.nl/kennisbank/leidraad-bedrijfsgeneeskundig-dossier-inrichting-overdracht/ 34 https://nvab-online.nl/app/uploads/2024/08/Leidraad_BA_privacy_2019.pdf 35 https://nvab-online.nl/app/uploads/2025/07/Leidraad-delegatie-van-taken-door-de-bedrijfsarts-ensupervisie-v-2025.pdf 36 International Labour Organization. Technical and ethical guidelines for workers’ health surveillance. Geneva: ILO, 1999. 37 http://wetten.overheid.nl/jci1.3:c:BWBR0010346&hoofdstuk=3&artikel=14 38 https://nvab-online.nl/app/uploads/2024/08/Leidraad_Verwijzen.pdf 39 https://www.volandis.nl/actualiteit/rapportages/bedrijfstakverslag

Eisen aan derden bij uitvoering

van PAGO en/of PMO ■betrokkenheid eigen bedrijfsarts bij vaststellen van de inhoud van het PAGO-voorstel; ■betrokkenheid bij uitvoering/individuele feedback, m.n. bij werkgerelateerde gezondheidsrisico’s/ -effecten; Indien er sprake is van een externe organisatie (dus niet ■betrokkenheid bij inzet interventies/verwijzingen; de eigen arbodienst) die een bedrijf een PAGO en/of PMO ■betrokkenheid bij groepsrapportage en afspraken aanbiedt, ontvangt de bedrijfsarts het PAGO/PMOvoor de groepsrapportage, o.a. criteria voor de voorstel. minimale grootte van een groep waarover wordt gerapporteerd aan de klantorganisatie; Beoordeling PAGO-voorstel ■een overzicht van eisen die aan de aan te leveren De bedrijfsarts beoordeelt het voorstel op basis van de gegevens worden gesteld; leidraad PAGO/PMO en adviseert op basis van zijn/haar ■heldere en begrijpelijke informatie over de omvang bevindingen het management over de plaats van het en samenstelling van referentiebestanden die voor PAGO in de arbobeleidscyclus. benchmarking worden gebruikt, uitgesplitst naar instrument/vragenlijst; Bij de bedoelde toetsing kan de bedrijfsarts de volgende ■interne kwaliteitscontrole bij de invoering van de stappen ondernemen: gegevens (vooraf testen of invoering langs digitale ■Beoordeel of er sprake is van een PAGO dan wel een weg goed functioneert); PMO. ■heldere en begrijpelijke informatie en verantwoording ■Indien het een PAGO is: check of het PAGO is gebaover de wijze van verwerken en analyseren; seerd op een actuele RI&E. ■tijdige oplevering van de informatie; ■Check of de voorgestelde inhoud aansluit bij het ■afspraken over bewaartermijn van gegevens in kerndoel. verband met aanvullende analyses (bijvoorbeeld ■Check of voldaan is aan de kwaliteitscriteria voor trends in de tijd); PAGO/PMO in paragraaf 4 van deze leidraad. ■afspraken over het naleven van de Algemene ■Beoordeel de wetenschappelijke onderbouwing ­Verordening Gegevensbescherming (AVG), waarbij de van de voorgestelde inhoud en/of het voorgestelde externe organisatie de rol van Verwerker vervult en instrument. de bedrijfsarts of arbodienst beschouwd wordt als Verwerkingsverantwoordelijke in de zin van de AVG; Wat mag een bedrijfsarts of arbodienst verwachten van ■vragen/verwijzen naar certificering/kwaliteits­ derden die ondersteunen bij de uitvoering en dataversysteem van arbodienst maar ook PAGO-aanbieder; werking van (een deel van) het PAGO? ■afspraken over overdracht/inzage dossier naar/door bedrijfsarts/arbodienst. werken aan gezond werken