Richtlijn

Overgang en Werk werken aan gezond werken

** Deze auteurs hebben in gelijke mate bijgedragen aan dit rapport (gedeeld eerste auteurschap).*

Inleiding

Deze richtlijn Overgang en Werk is ontwikkeld voor bedrijfsartsen. In alle sectoren kunnen bedrijfsartsen te maken krijgen met werkende vrouwen in de overgang. In Nederland zijn circa 1,8 miljoen vrouwen in de levensfase waarbij overgangsklachten een grote rol spelen. Ongeveer 80 % van hen heeft overgangsgerelateerde klachten. Deze klachten kunnen het werkvermogen negatief beïnvloeden en leiden tot ziekteverzuim of zelfs stoppen met werken. De afgelopen eeuw is onze levensverwachting enorm toegenomen. De levensverwachting bij geboorte is in de periode 1950-2018 voor vrouwen toegenomen van 72,6 naar 83,3 jaar. De menopauze is de laatste menstruatie en markeert Door de toegenomen levensverwachting bevinden de het einde van de vruchtbare periode en het begin van de meeste vrouwen zich minstens een derde van hun leven niet-reproductieve fase van het leven van een vrouw. De in de postmenopauze. Hoewel de overgang voor sommige overgang (perimenopauze) is de periode voor de menopauze vrouwen geen problemen geeft, is het voor andere vrouwen waarin de menstruaties veranderen, tot 1 jaar na de laatste een periode met ernstige psychische en fysieke problemen. menstruatie. Postmenopauze is de periode vanaf 1 jaar na de laatste menstruatie. Kenmerkend voor de postmenopauze is De adviezen in deze richtlijn zijn bedoeld voor werkende dat vrouwen weinig tot geen oestrogenen meer aanmaken, vrouwen in de leeftijd van de overgang of met overgangshormonen die hen onder meer beschermen tegen hart- en klachten. Per hoofdstuk wordt aangegeven voor welke vaatziekten en osteoporose. subgroep het advies bedoeld is. De verschillende fasen van de hormonale levensloop staan hieronder in figuur 1. In deze richtlijn richten we ons met name op de perimenopauze (fase

1. tot en met de postmenopauze (fase 4).

Figuur 1. De verschillende fasen van de hormonale levensloop 1 Premenopauze 2 Perimenopauze Menopauze 3 4 Postmenopauze Oestrogeenniveau 2 40 51 Leeftijd 5 Deze richtlijn vraagt van de bedrijfsarts een systematische psychische en fysieke problemen. Overgangsklachten aanpak, bestaande uit het adviseren van werkgevers over kunnen het werkvermogen negatief beïnvloeden en leiden tot preventieve maatregelen, inclusief het Preventief Medisch ziekteverzuim of zelfs stoppen met werken. Arbeidsomstan- Onderzoek (PMO) gericht op de overgang. Op individueel digheden, waaronder stressfactoren op de werkvloer, kunnen niveau bestaat de zorg uit probleemdiagnostiek en de keuze invloed hebben op de ernst van de overgangsklachten (Jack, van eventuele interventies, inclusief preventieve adviezen of 2016). interventies. In juli 2022 vond de Ronde Tafel Overgang en Werk plaats,

Doel van de richtlijn

georganiseerd door de ministeries van SZW en VWS. De rode De doelstelling van de richtlijn is het ondersteunen van de draad van deze bijeenkomst: het taboe doorbreken rond bedrijfsarts bij preventie van negatieve effecten van de overgangsklachten en werk, zodat vrouwen in hun welzijn en overgang op het functioneren in vooral het werk. Deze richtlijn arbeidsdeelname ondersteund worden. Een van de besproken vraagt van bedrijfsartsen een actieve en interveniërende initiatieven is het ontwikkelen van een richtlijn Overgang en houding. De gevolgen van de overgang kunnen leiden tot Werk voor bedrijfsartsen. Een richtlijn kan de bedrijfsarts verminderd werkvermogen en tot verzuim/arbeidsonondersteunen bij: geschiktheid. Analyse en onderzoek van de invloed van ●advisering van organisaties over de invloed van de overarbeidsomstandigheden op overgangsklachten behoeft de gang en preventie van functioneringsproblemen door de aandacht. Behoud van werk en voorkomen van langdurige overgang; uitval zijn te beïnvloeden. De acties van bedrijfsartsen zouden ●analyse en onderzoek van de invloed van arbeidsomstangericht moeten zijn op het actief opsporen en verminderen digheden op overgangsklachten; van risicofactoren voor verzuim/arbeidsongeschiktheid op ●advisering en begeleiding van vrouwen met overgangsindividueel en organisatieniveau. Daarnaast ondersteunt de klachten en verminderd werkfunctioneren. richtlijn de bedrijfsarts bij de advisering en begeleiding van vrouwen in de overgang met gezondheidsproblemen, klachten

Gebruikers van de richtlijn

en verminderd functioneren. De aanbevelingen in deze richtlijn zijn bedoeld voor bedrijfsartsen. Daarnaast kunnen verzekeringsartsen in de rol van

Aanleiding

bedrijfsarts de richtlijn gebruiken. Voor werkenden staat In 2021 publiceerde de NVAB samen met de Dutch Menopause informatie over de overgang en werk op basis van deze Society (DMS) het Standpunt Overgang en Werk. Daarin richtlijn op thuisarts.nl. staat dat de NVAB ‘de werkvloer overgangsvriendelijker wil maken, het welzijn en de gezondheid van vrouwen in deze Voor deze richtlijn is een afzonderlijk achtergronddocument leeftijdsfase wil verhogen en hen wil behouden voor arbeid. beschikbaar met de wetenschappelijke verantwoording en de Zorgprofessionals, beleidsbepalers en werkgevers moeten onderbouwing bij de aanbevelingen in de richtlijn. Beide docuzorgdragen voor een open, veilige en inclusieve werkvloer met menten zijn na autorisatie door de Nederlandse Vereniging betrekking tot de overgang. De bedrijfsarts is de aangewezen voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB) te downloaden zorgprofessional om het voortouw te nemen in preventie van via www.nvab-online.nl. Het ontwikkelen van deze richtlijn gezondheidsschade door de overgang.’ kon worden gerealiseerd dankzij financiële steun van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Als Hoewel de overgang voor sommige vrouwen geen problemen subsidieverstrekker heeft SZW geen invloed gehad op de geeft, is het voor andere vrouwen een periode met ernstige inhoud van de richtlijn.

Inhoud van de richtlijn

belangrijk worden gevonden. De performance indicatoren zijn Voor de richtlijn zijn zes uitgangsvragen opgesteld waarvoor opgenomen in bijlage 6. systematisch literatuuronderzoek is verricht: 1 Welke klachten kunnen ontstaan ten gevolge van de Gerelateerde richtlijnen, leidraden en handreikingen overgang, inclusief risico’s op de lange termijn? 2 Wat zijn belemmerende en bevorderende factoren voor

• Management rondom menopauze - Richtlijn - Richtlijnenda-

arbeidsparticipatie bij werkende vrouwen in de overgang? tabase 3 Welke preventieve maatregelen op organisatie- en

• Praktische handleiding hormoonsuppletietherapie update

individueel niveau zijn effectief voor arbeidsparticipatie bij april 2025.pdf werkende vrouwen in de overgang?

• De overgang | NHG-Richtlijnen

4 Welke vormen van screening op overgangsklachten met

• Richtlijn Psychische problemen - NVAB

aansluitende interventie zijn effectief om verminderd

• Leidraad PAGO/PMO: Werken aan preventie en duurzame

functioneren en verminderde arbeidsparticipatie te inzetbaarheid - NVAB voorkomen?

Juridische betekenis

5 Wat zijn belemmerende en bevorderende factoren voor terugkeer naar werk van vrouwen met verminderde Richtlijnen zijn op evidence en consensus gebaseerde arbeidsparticipatie door overgangsklachten? aanbevelingen waaraan betreffende professionals moeten 6 Welke interventies zijn effectief om arbeidsparticipatie van voldoen om kwalitatief goede advisering en zorg te verlenen. werkende vrouwen met overgangsklachten te vergroten? Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften. Na autorisatie van de richtlijn door een beroepsvereniging wordt de richtlijn

Voorwaarden voor uitvoering van de richtlijn

gezien als deel van de ‘professionele standaard’. Professionals Van de bedrijfsartsen die werken volgens de aanbevelingen kunnen op basis van hun professionele autonomie zo nodig in de richtlijn wordt verwacht dat zij over mogelijkheden en afwijken van de richtlijn. Dit kan in bepaalde situaties zelfs vaardigheden beschikken om een probleemdiagnose op te noodzakelijk zijn. Een professional die van de richtlijn afwijkt, stellen op grond van anamnese en lichamelijk onderzoek, moet dit beargumenteren en documenteren1. eventueel aangevuld met verder onderzoek of verwijzing. Ook zorgen bedrijfsartsen ervoor dat zij over relevante medische

Implementatie

informatie beschikken die nodig is voor een adequate advise- De projectgroep heeft de belemmerende en bevorderende ring over werkhervatting of voorkomen van verzuim. Er wordt factoren voor implementatie besproken. De aanwezigheid van verwacht dat de bedrijfsarts algemene kennis heeft over zowel bedrijfsartsen en andere zorgprofessionals als werkgede overgang en de gevolgen daarvan voor werk en werkhervers- en werknemersvertegenwoordigers in de projectgroep, vatting. Bovendien wordt verwacht dat de bedrijfsarts een en hun instemming met deze richtlijn, wordt als een bevorde- PMO kan opzetten en uitvoeren, gericht op de gevolgen van rende factor voor implementatie gezien. de overgang op het werkfunctioneren, en werkgevers kan adviseren over het opstellen en uitvoeren van een preventief De concept-richtlijn kreeg positieve reacties in de prakbeleid, mede gebaseerd op de RI&E. tijktest ten aanzien van uitvoerbaarheid. Belemmerende factoren voor toepassing kunnen met name bij het PMO de Met behulp van performance indicatoren kan beoordeeld kostenoverwegingen van de werkgever zijn. En voor een worden of de richtlijn conform de belangrijkste aanbevelingen deel van de bedrijfsartsen geldt dat zij niet zelf volledig het is uitgevoerd (Zie bijlage 6). Performance indicatoren zijn cardiovasculair risicoprofiel in kaart kunnen brengen. Zij zijn meetbare programmatische of normatieve aspecten die door dan aangewezen op de huisarts (bv. voor een lipidespectrum de kern- en projectgroep vanuit de inhoud van de richtlijn bepaling).

1 Hulshof CTJ. Introductie NVAB-richtlijnen. Utrecht: 2009, Kwaliteitsbureau NVAB

Om de implementatie te bevorderen beveelt de projectgroep

Evaluatie en actualisering

verder aan: Binnen de financiering door SZW zijn geen middelen gere- ●om een training in het gebruik van de richtlijn te ontwikserveerd voor de evaluatie noch voor de actualisatie van de kelen en aan te bieden aan SGBO, NSPOH en andere richtlijn, maar de actualiteit van gepubliceerde richtlijnen geïnteresseerden; moet wel bewaakt worden. Er kan nieuwe evidence beschik- ●bij visitatie te toetsen of bedrijfsartsen werken volgens baar komen; ook de context van de te leveren zorg kan deze richtlijn, door het scoren van de performance indicaessentiële wijzigingen ondergaan die verandering van een toren; richtlijn noodzakelijk maken. Ook commentaar van gebrui- ●om een werknemers- en werkgeversversie van deze kers van de richtlijn op onderdelen kan aanleiding zijn tot of richtlijn op te stellen; meegenomen worden bij herziening van richtlijnen. Daarnaast ●om een communicatieplan op te stellen om de richtlijn te kunnen gegevens uit de visitatie aanleiding geven om in de introduceren bij bedrijfsartsen; relevante beroepsverenitoekomst bepaalde passages of aanbevelingen uit richtlijnen gingen, werkenden en het algemene publiek; aan te passen. De auteurs van de richtlijn doen daarom de ●om een powerpointpresentatie te ontwikkelen over de aanbeveling om de richtlijn te herzien op basis van nieuwe richtlijn; wetenschappelijke inzichten; als er sprake is van een nieuw ●in de NVAB- richtlijn Psychische Problemen een verwijzing knelpunt of aandachtsgebied; of na maximaal vijf jaar2. naar deze richtlijn op te nemen; De beroepsvereniging NVAB is verantwoordelijk voor de initië- ●om voorlichtingsmaterialen (powerpointpresentatie, rende activiteiten ten behoeve van een actualiseringstraject. casuïstiek om mee te oefenen) voor de workshops aan werkgevers en werkenden te ontwikkelen.

2 Hulshof C, Oosterhuis T. Herziening van NVAB-richtlijnen, een beleidsnotitie. Utrecht: 2019, Kwaliteitsbureau NVAB.

Herziening_NVAB-richtlijnen-beleidsnotitie_2019.pdf

Samenvatting en kernaanbevelingen op basis van ICF-model

Gezondheidseffecten van de overgang

• Vasomotorische klachten

• Vaginale en urologische klachten

• Psychische klachten

• Slaapstoornissen

• Cognitieve problemen

• Hoofdpijn en migraine

• Spier- en gewrichtspijnen

• Veranderende lichaamssamenstelling

• Verandering vetverdeling

(Beperking in) activiteiten

• Verminderd functioneren op het werk bij

werkende vrouwen (Beperking in) arbeidsparticipatie zoals verzuim en arbeidsongeschiktheid Factoren die mogelijk samenhangen met werkfunctioneren van vrouwen in de overgang: Werkfactoren

• werk dat past bij de kennis, vaardigheden en ervaring van de werkende

• rol- en taakduidelijkheid

• voldoende regelruimte

• balans tussen werkeisen en autonomie

• steun van de leidinggevende en van collega’s

• overbelasting op het werk

• flexibiliteit in werkuren (bij slecht slapen)

• fysieke werkomgeving (o.a. ventilatie en temperatuurregulatie)

Persoonlijke en psychosociale factoren

• mantelzorger zijn (-)

• verstoorde werk-privébalans (-)

• financiële zorgen (-)

• financieel verantwoordelijk zijn voor anderen (-)

• alleenstaand zijn (-)

• zich onzeker voelen met betrekking tot het werk, zich zorgen maken over het werk, zich niet gewaardeerd voelen op het

werk en/of ontvreden zijn over het werk (-)

• bevlogenheid

Preventieve maatregelen Adviseer de werkgever op organisatieniveau

• Adviseer de werkgever over een goede organisatie van het werk en het

beperken van stress.

• Werk op gebied van preventie samen met de andere kerndisciplines.

• Maak het arbeidsomstandighedenspreekuur bekend.

• Inventariseer de factoren die samenhangen met werkfunctioneren van

vrouwen in de overgang en de gezondheidseffecten.

• Informeer de werkgever en de vrouwen in de overgang dat de overgang of

overgangsklachten kunnen samenhangen met een verminderd functioneren op het werk. Preventieve begeleiding van vrouwen met overgangsklachten en leefstijladvies. Preventief Medisch Onderzoek

• Voeg de PMO-module gericht op de overgang toe aan

het PAGO.

• Baseer de inhoud van het PMO op de inhoud van de RI&E

en op de kenmerken van de klantorganisatie.

• Nodig alle vrouwen in de overgangsleeftijd uit voor een

gesprek in het kader van PMO (of als dit niet gaat een selectieve groep).

• Beoordeel de individuele scores van het vragenlijston-

derzoek.

• Analyseer de resultaten van de screening op groepsni-

veau en gebruik de uitkomsten voor het Arbobeleid. Individuele begeleiding: diagnostiek en interventies

• Inventariseer klachten, cardiovasculair risico en factoren die mogelijk samen-

hangen met werkfunctioneren van vrouwen in de overgang.

• Informeer de vrouwen over de overgang en over individuele interventies en bied

leefstijladvisering (o.a. belang fysieke training), verwijs eventueel naar (verpleegkundig) overgangsconsulent.

• Raadpleeg voor informatie de NVOG-richtlijn Management rondom menopauze en

de Praktische handleiding HST en niet-hormonale farmacotherapie. Overweeg samenwerking met huisarts of gynaecoloog bij complexe problematiek -Overweeg interventies gericht op de werkomgeving.

• Verwijs postmenopauzale vrouwen bij ernstige slaapproblemen.

• Verzorg actieve follow-up.

1 Klachten, gezondheidseffecten

en behandeling

De overgang

en psychische symptomen kan het wegvallen van oestro- De menopauze, de laatste menstruatie in het leven van een genen ook de kans op bepaalde aandoeningen op de lange vrouw, wordt vastgesteld wanneer een vrouw 12 maanden termijn vergroten. Deze klachten en langetermijngevolgen geen menstruatie heeft gehad, en wordt dus retrospectief zijn niet altijd specifiek voor de overgang en kunnen ook een bepaald. De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen in Nederland andere oorzaak hebben. Het herkennen en erkennen van de menopauze bereiken, is 50-51 jaar. Ongeveer 2 op de 100 deze klachten als onderdeel van de overgang is essentieel, vrouwen komen in de overgang voor het 40e levensjaar (Mishra zowel voor de vrouw zelf als voor haar omgeving, inclusief de et al., 2017). Na de menopauze stoppen de eierstokken met werkomgeving. Inzicht in deze veranderingen helpt niet alleen de productie van vrouwelijke geslachtshormonen, met name bij het omgaan met de overgang, maar maakt ook passende oestrogeen en progesteron. Oestrogeen is een belangrijk ondersteuning op het werk mogelijk. Tegelijkertijd is het hormoon voor veel processen in het vrouwelijk lichaam. Een belangrijk om bij klachten van ouder wordende vrouwen de tekort aan oestrogeen kan leiden tot verschillende klachten. differentiaal-diagnostische overwegingen in acht te nemen Reeds enkele jaren voor de menopauze kunnen vrouwen (zie verder in hoofdstuk 4). klachten en symptomen ervaren die een relatie hebben met een veranderende ovariële functie: de overgang. De overgang is een complex, deels nog onopgehelderd fysiologisch proces dat vaak samengaat met andere Tijdens de overgang wordt de vruchtbare levensfase van een verouderingsverschijnselen en met sociale veranderingen vrouw afgesloten doordat de ovariële functie vermindert. (NHG-Standaard De Overgang, 2022, herzien 2024). Klachten Door veroudering nemen de eicelvoorraad en de kwaliteit starten vaak reeds in de overgangsfase en kunnen bij van de nog overgebleven eicellen af. Uiteindelijk reageren sommige vrouwen blijven duren tot laat in de postmenopauze. deze eicellen niet meer op gonadotrope stimulatie vanuit de Gebruik van hormonale anticonceptie kan de symptomen en hersenen en stopt de uitrijping van de eicellen. klachten van de overgang maskeren (NHG-Standaard De overgang, 2022, herzien 2024). Overgangsklachten kunnen zijn: We spreken van de postmenopauze vanaf één jaar na de ●Vasomotorische symptomen. Ongeveer 80% van de laatste menstruatie. De overgang is de gehele periode waarin vrouwen heeft vasomotorische symptomen (opvliegers vrouwen klachten kunnen ervaren en duurt doorgaans 3-7 en nachtelijke zweetaanvallen) tijdens de overgang. Deze jaar, soms langer (NHG-Standaard De Overgang 2022, herzien kunnen leiden tot slaapproblemen (NHG-Standaard De 2024). overgang, 2022, herzien 2024). ●Urogenitaal syndroom van de menopauze: symptomen geassocieerd met de gevolgen van oestrogeendefici-

1.1 Klachten tijdens de overgang

ëntie ter hoogte van de labia, vagina, urethra, blaas, bekkenbodemspieren, ligamenten en fascia (RIZV, 2024). De overgang gaat gepaard met ingrijpende hormonale en Urine-incontinentie is een vaak gemeld symptoom bij lichamelijke veranderingen die diverse klachten kunnen vrouwen op middelbare leeftijd (68%), maar ondanks veroorzaken. Naast veelvoorkomende fysieke, cognitieve de correlatie kan geen duidelijk verband worden gezien met de menopauze of daling van de oestradiolwaarden. ●Musculoskeletale symptomen: spier- en gewrichtspijnen. Terugkerende urineweginfecties treffen vrouwen in Rond de periode van de menopauze vermeldt tot 50% van de postmenopauze disproportioneel vaker dan in de de vrouwen musculoskeletale pijnen. Het is het symptoom premenopauze. Een veranderend urobioom en vaginaal dat het meest op de voorgrond staat bij ongeveer 20% van microbioom verminderen de natuurlijke defensie tegen de vrouwen in de overgang (RIZV, 2024). zowel vaginale als urineweginfecties (RIZV, 2024). ●Veranderende lichaamssamenstelling en veranderende ●Vaginale atrofie kan klachten geven zoals vaginale irritatie, vetverdeling (RIZV, 2024). De overgang is onafhankelijk droogheid, jeuk, afscheiding en dyspareunie. Deze klachten geassocieerd met nadelige veranderingen in lichaamssabeïnvloeden de seksualiteit, maar ook andere, leeftijdsgemenstelling. Een versnelde toename van vetmassa, verlies bonden, factoren spelen daarbij een rol (NHG-Standaard De van vetvrije massa en toename van visceraal vetweefsel overgang, 2022, herzien 2024). (RIZV, 2024). ●Stemmingswisselingen en depressie: de perimenopauze en de vroege menopauze is een periode waarin vrouwen Persoonlijke en biologische factoren (waaronder leeftijd, erfekwetsbaarder zijn voor het ervaren van depressieve symplijke aanleg en hormonale gevoeligheid), lichamelijke factoren tomen alsook voor het ontwikkelen van klinische depressie (zoals andere chronische aandoeningen, roken, alcoholge- (2-5x hoger risico) (RIZV, 2024). bruik), psychosociale factoren (psychische aandoeningen, ●Slaapproblemen: een frequent gemelde klacht tijdens de psychische belasting, ontevredenheid met leven, relatie perimenopauze. Moeilijk inslapen en vooral frequenter of werk) en omgevingsfactoren (zoals klimaat en culturele wakker worden, worden deels veroorzaakt door de verancontext) worden in verband gebracht met een grotere kans op dering van de homoonhuishouding (o.a. door nachtelijk overgangsklachten (Fang, 2024). zweten). Daarnaast ervaren vrouwen ook een stabiele toename in slaapklachten, consistent met een veroude- Andere subklinische factoren die kunnen worden gelinkt ringgerelateerde toename van slaapproblemen die niet aan de menopauzetransitie en niet slechts aan leeftijd (RIZV, specifiek zijn voor de menopauze (RIZV, 2024). 2022): ●Concentratieproblemen, geheugenproblemen en brainfog: ●Verschillende lipidenparameters stijgen tijdens de late ongeveer 60% van de vrouwen van middelbare leeftijd overgang. meldt geheugenproblemen tijdens de transitieperiode ●Toename symptomen van metabool syndroom. (RIZV, 2024). ●Verhoogd risico op cardiovasculaire aandoeningen (zie ●Hoofdpijn en migraine: komen frequenter voor en/of 3.3.3 en bijlage 1). verergeren vaak in de perimenopauze. Na intrede van de ●Het verlies van botmineraaldichtheid begint een paar jaar natuurlijke menopauze verbetert de ‘hormonale’ migraine voor de laatste menstruatie. geleidelijk (RIZV, 2024).

1.4 Onderbouwing

De prevalentie van klachten van vaginale atrofie neemt toe Voor dit hoofdstuk van de richtlijn is geen systematisch na de menopauze en is 4-5 jaar postmenopauzaal het hoogst. literatuuronderzoek verricht naar het vóórkomen van klachten Ongeveer 15% van de perimenopauzale vrouwen en 30% van tijdens de overgang of de relatie tussen de overgang en de postmenopauzale vrouwen ervaart klachten van vaginale andere gezondheidsklachten. De werkgroep sluit aan bij de atrofie (NHG-Standaard De overgang, 2022, herzien 2024). informatie uit de NHG-Standaard De overgang 2022, herzien 2024, de NVOG-Richtlijn Management rondom de menopauze Het vroeg en frequent optreden van vasomotorische (2018) en het Belgische rapport van het Rijksinstituut voor klachten tijdens de overgang en het persisteren ervan na de Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (2024). Dit rapport is menopauze wordt geassocieerd met negatieve impact op de gestoeld op systematisch onderzoek naar de beschikbare cardiovasculaire gezondheid (Thurston, 2011). gegevens in de wetenschappelijke literatuur (uitgevoerd door Het Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische De overgang en postmenopauze brengen veranderingen in Informatie), het professioneel perspectief van deskundigen en het hormonale milieu, het fysiek en psychologisch welzijn en duiding door een jury inclusief een consensusvergadering. metabole veranderingen met zich mee. Deze negatieve veranderingen hebben een impact op het ontstaan van chronische aandoeningen in het latere leven van de vrouw. Counseling rond preventie hiervan wordt aanbevolen (El Khoudary, 2020). 1.3 Behandeling van overgangsklachten Bedrijfsartsen kunnen de twee Nederlandse richtlijnen raadplegen voor meer informatie over de behandeling van overgangsklachten door huisartsen en gynaecologen: de Richtlijn Management rondom de menopauze (2018) en de NHG-Standaard De overgang (2022, herzien 2024). De projectgroep staat positief tegenover de behandeling van overgangsklachten, maar een genuanceerde bespreking van de voor- en nadelen van HST valt buiten deze richtlijn. Bedrijfsartsen worden geadviseerd om de Praktische handleiding hormoonsuppletietherapie (HST) en geregistreerde niet hormonale farmacotherapie van de NVOG te raadplegen voor indicaties, overwegingen, aandachtspunten, (relatieve) contra-indicaties HST en risico’s (langdurige) HST.

2 Preventieve maatregelen

In deze richtlijn is preventie tweeledig: 1) preventie van (de ernst van) overgangsklachten en 2) preventie van de gevolgen van de overgangsklachten op het (werk)functioneren. In dit hoofdstuk betreft het preventie van negatieve werkuitkomsten als gevolg van overgangsklachten. Preventieve maatregelen kunnen worden onderverdeeld in adviezen op organisatieniveau en adviezen aan individuele werkenden op basis van het arbeidsomstandighedenspreekuur. Werk op het gebied van preventie samen met de andere kerndisciplines.

2.1 Adviezen op organisatieniveau

●handreikingen voor deze levensfase, zowel voor het werk als in de privésituatie; 2.1.1 Adviseer de werkgever op centraal niveau in de organi- ●wijzen op het arbeidsomstandighedenspreekuur bij satie aandacht te besteden aan de overgang en de toegang tot (dreigende) vermindering van werkfunctioneren, bij werkonderbouwde kennis te borgen. gerelateerde klachten, gezondheidsklachten of ongunstige arbeidsomstandigheden. Het doel is het vergroten van kennis en doorbreken van het taboe om te praten over de overgang en overgangsklachten. Workshops voor leidinggevenden dienen te bestaan uit: Dit vergroot de kans op steun door de leidinggevende en colle- ●informatie over de overgang en werk; ga’s, wat samenhangt met beter functioneren op het werk en ●bewustwording van mogelijke vooroordelen en attitude verkleinen van het risico op het willen veranderen van werk of over de overgang; het willen stoppen met werken. ●vaardigheidstraining in communicatie en bespreekbaar maken van de effecten van de overgang; Wees je als bedrijfsarts bewust dat vrouwen zorgen kunnen ●attenderen op het kunnen verwijzen naar het arbeidsomhebben over het bespreekbaar maken van verminderd standighedenspreekuur bij (dreigende) vermindering van functioneren door de overgang, vanwege stigmatisering en werkfunctioneren, werkgerelateerde klachten, bij gezondcarrièrekansen. heidsklachten of ongunstige arbeidsomstandigheden. Workshops De bedrijfsarts borgt dat deze workshops worden gegeven 2.1.2 Overweeg de werkgever te adviseren workshops te door professionals met voldoende medische kennis over de organiseren voor werkenden en leidinggevenden. overgang en voldoende kennis over de relatie tussen overgang Workshops voor werkenden dienen te bestaan uit: en werk. ●informatie over de overgang en over de overgang en werk; ●informatie over leefstijl, zelfmanagement en diverse behandelopties; Informatievoorziening 2.1.5 Adviseer de werkgever aandacht te besteden aan het 2.1.3 Informeer de werkgever en werkenden dat de volgende beperken van stress op het werk, als onderdeel van goede hinderlijke overgangsklachten kunnen samenhangen met werkomstandigheden. Licht toe dat in de overgang de stressverminderd functioneren op het werk of met verzuim: gevoeligheid hoger kan zijn. ●vasomotorische klachten; ●cognitieve achteruitgang, waaronder concentratie- en 2.1.6 De Arbowet verplicht om maatwerk te leveren en geheugenproblemen; aandacht te hebben voor bijzondere groepen. Op dit moment ●slaapproblemen; is het onduidelijk of bijvoorbeeld normwaarden voor bloot- ●psychische (stressgerelateerde) klachten; stelling aan schadelijke stoffen of voor fysieke belasting ●klachten van het houdings- en bewegingsapparaat. toepasbaar zijn op vrouwen in de overgang. Adviseren werkgever Monitoren en evalueren organisatieadviezen 2.1.4 Adviseer de werkgever over een goede organisatie 2.1.7 Monitor en evalueer de preventieve maatregelen, zoals van het werk. Niet alleen als de leidinggevenden zelf de workshops en de maatregelen die de werkgever heeft aankaarten dat er een structureel probleem is, maar ook genomen voor een goede organisatie van het werk en het pro-actief. Voor vrouwen in de overgang zijn de volgende beperken van stress op het werk, als onderdeel van goede factoren extra van belang (Zie voor voorbeelden van aanpaswerkomstandigheden en adviseren over Arbobeleid (waarsingen van de werkomgeving het volgende hulpmiddel van onder RI&E en de keuze van interventies voor het Plan van arbeidsdeskundigen www.hetakc.nl/tools/hulpmiddel- Aanpak). beschrijven-­arbeidsbelasting/): ●fysieke werkomgeving:

2.2 Arbeidsomstandighedenspreekuur

−ventilatie en temperatuurregulatie −ademende werkkleding −beschikbaarheid van een rustige/prikkelarme werkom- 2.2.1 Maak binnen de klantorganisatie bekend dat er een geving arbeidsomstandighedenspreekuur is. −sanitair inclusief afsluitbare wasruimte, bij hevige menstruatie of incontinentie Maak hierbij ook bekend wat de rol van de bedrijfsarts is −beschikbaarheid van hygiëneproducten wanneer vrouwen negatieve gezondheidseffecten ervaren −beschikbaarheid van koud drinkwater door de overgang. Klantorganisaties kunnen overigens ●psychosociale factoren: een andere term gebruiken voor arbeidsomstandigheden- −werk dat past bij de kennis, vaardigheden en ervaring van spreekuur. Informeer de werkgever en de werkenden dat ook de werkende vrouwen met overgangsklachten en (dreigende) vermindering −rol- en taakduidelijkheid van functioneren op het werk, van het arbeidsomstandig- −voldoende regelruimte hedenspreekuur gebruik kunnen maken. Houd er daarbij −balans tussen werkeisen en autonomie rekening mee dat er vrouwen zijn in deze leeftijdscategorie die −steun van de leidinggevende en van collega’s verminderd functioneren ervaren, maar dit zelf niet relateren −voorkomen van overbelasting/hoge werkdruk aan de overgang. Ook werkgevers herkennen lang niet altijd ●flexibiliteit in werkuren als er sprake is van slecht slapen deze relatie. ●nachtwerk: maak bij advisering en gezamenlijke besluitvorming over nachtwerk gebruik van de richtlijn Nachtwerk en gezondheid (pagina 20-21) Raadpleeg voor meer informatie over maatregelen in de werkomgeving: Richtlijn Werkdruk - NVAB, RL-Werk-privebalans-2023-1.pdf Uitvraag Interventies en follow-up 2.2.2 Inventariseer factoren die samenhangen met werk- 2.2.6 Volg de aanbevelingen in hoofdstuk 4 Individuele functioneren van vrouwen in de overgang: gezondheid, begeleiding. werkfactoren, persoonlijke factoren en psychosociale Monitoren en evalueren arbeidsomstandighedenspreekuur factoren. Gebruik bijlage 3 Factoren die kunnen samenhangen met werkfunctioneren van vrouwen in de overgang. 2.2.7 Monitor en evalueer het arbeidsomstandigheden- 2.2.3 Indien er sprake is van overgangsklachten, inventariseer spreekuur voor vrouwen die negatieve gezondheidseffecten dan de klachten gebruikmakend van bijlage 4 ‘Diagnostiek ervaren door de overgang (bekendheid en bereik). overgangsklachten en vaststellen gezondheid tijdens en na de overgang.’ 2.2.4 Inventariseer risicofactoren voor hart- en vaatziekten en ga na of er sprake is van een vermoedelijk verhoogd risico (bijlage 1). Verwijs, begeleid en borg de begeleiding van vrouwen met een vermoedelijk verhoogd risico. 2.2.5 Vraag of er al contact is met of begeleiding door huisarts, gynaecoloog of verpleegkundig overgangsconsulent.

3 Preventief medisch onderzoek

Hierna staat de inhoud vermeld van een module van het Preventief Medisch Onderzoek (PMO-module) gericht op vrouwen in de overgang. Voeg deze PMO-module toe aan een Periodiek Arbeidsgeneeskundig Onderzoek (PAGO) en maak gebruik van de Leidraad PAGO/PMO: Werken aan preventie en duurzame inzetbaarheid - NVAB.

3.1 Opzet en inhoud PMO

3.1.1 Adviseer de werkgever over de opzet van een PMO, mede Let op: voer je het PMO gericht op de overgang uit als een gericht op de overgang. Voeg de PMO-module gericht op de op zichzelf staand PMO, voeg dan algemene vragen over overgang toe aan het PAGO. Baseer de inhoud van het PAGO op gezondheid toe (zie Hulpdocumenten Hulpdocumenten_voor_ de RI&E en op de kenmerken van de klantorganisatie. bedrijfsartsen_bij_PMO_25maart2013DEF573f.pdf).

3.2 Selecteer vrouwen en nodig ze uit voor PMO

Haalbaar om alle vrouwen vanaf 40 uit te nodigen? Ja Nee Ga door naar stap 2: Uitvraag tijdens PMO (vragenlijst en/of gesprek) Nodig iedereen uit die 40 is, én Vrouw geen overgangsklachten? Overgangsklachten heeft. Blijkend uit GCS: Score 3 op tenminste 1 item Score 2 op tenminste 2 items Somscore van 15 of hoger Analyseer de resultaten op groepsniveau of 6 of hoger op de herstelbehoefteschaal van de VBBA of Verhoogd cardiovasculair risico (zie bijlage 1) 3.2.1 Nodig bij voorkeur alle vrouwen in de overgangsleeftijd

3.3 Uitvraag tijdens PMO

uit voor een gesprek in het kader van het PMO. 3.3.1 Inventariseer factoren die samenhangen met werk- 3.2.2 Maak, als dit niet mogelijk is, een selectie van vrouwen functioneren van vrouwen in de overgang: gezondheid, die overgangsklachten ervaren. Gebruik hiervoor één of werkfactoren, persoonlijke factoren en psychosociale meerdere van onderstaande selectiecriteria die relevant zijn factoren. Gebruik bijlage 3: Factoren die kunnen samenvoor de klantorganisatie: hangen met werkfunctioneren van vrouwen in de overgang. ●leeftijd en 3.3.2 Indien er sprake is van overgangsklachten, inventariseer ●overgangsklachten, gemeten met de Greene Climacteric dan de klachten gebruikmakend van bijlage 4 ‘Diagnostiek Scale (GCS), of eventueel de Menopause Rating Scale (MRS, over­gangs­klachten en vaststellen gezondheid tijdens en na zie bijlage 2 voor de vragenlijst) of de Menopause-specific de overgang. Quality of Life (MenQoL) Questionnaire (zie tabel 1 voor informatie over toepassing en zie achtergronddocument 3.3.3 Inventariseer risicofactoren voor hart- en vaatziekten voor informatie over voor- en nadelen en validering). en ga na of er sprake is van een vermoedelijk verhoogd risico Eventueel aangevuld met: (bijlage 1). ●herstelbehoefte, gemeten met de herstelbehoefteschaal van de Vragenlijst Beleving en Beoordeling van de Arbeid Overgangsklachten bij vrouwen met overgewicht kunnen zich (VBBA); heviger presenteren. Gewichtsverlies kan een positief effect ●risicofactoren voor hart- en vaatziekten (zie bijlage 1). hebben op de gezondheid van vrouwen met overgewicht of obesitas, maar er is niet aangetoond dat gewichtsverlies de 3.2.3 Beoordeel de individuele scores van het vragenlijstwarmteopwellingen of het nachtelijk zweten verbetert (bron: onderzoek en nodig op basis daarvan vrouwen uit voor het NHG-Standaard De overgang, 2022, herzien 2024). spreekuur: ●leeftijd: 40 jaar en ouder 3.3.4 Vraag of er al contact is met of begeleiding door huisen arts, gynaecoloog of verpleegkundig overgangsconsulent. ●overgangsklachten, blijkend uit één van de volgende scores op de GCS:

3.4 Interventies en follow-up

−score 3 op tenminste 1 item −score 2 op tenminste 2 items −somscore van 15 of hoger 3.4.1 Volg de aanbevelingen in hoofdstuk 4 Individuele ●of een score van 16 of hoger op de MRS; begeleiding. ●en/of een somscore van 6 of hoger op de herstelbehoefteschaal van de VBBA; 3.5 Analyseer de resultaten en gebruik deze voor preventief beleid ●en/of een verhoogd cardiovasculair risico (zie bijlage 1); indien er één of meer vragen met “ja” zijn beantwoord. 3.5.1 Analyseer de resultaten van de screening op groepsniveau en gebruik de uitkomsten voor het Arbobeleid (waaronder RI&E en de keuze van interventies voor het Plan van Aanpak). 3.5.2 Adviseer bijvoorbeeld over het vergroten van kennis over de overgang op de werkvloer, over een goede organisatie van het werk en het beperken van stress op het werk (zie hoofdstuk 2.1). Tabel 1 Vragenlijsten overgangsklachten Vragenlijst Validering Voor- en nadelen Toepassing Greene Climacteric Scale Met name de clusters van symptomen + Nederlandse versie gratis beschikbaar Gebruik voor screening in een PMO om (21 vragen) (zie bijlage 2) zijn gevalideerd. In de Nederlandse + Afkappunt bekend ≥ 15 doelgericht vrouwen uit te nodigen voor populatie zijn verbanden tussen klachten

• Een hoge score kan een combinatie zijn

een consult. en werkfunctioneren c.q. werkvermogen van last hebben van veel klachten en/of onderbouwd. Afkappunten voor screening vaak last hebben van minder klachten zijn daarmee enigszins onderbouwd, maar niet volledig gevalideerd. Menopause Rating Scale Test-retest, Cronbach’s alpha en sensiti- + Nederlandse versie beschikbaar onder Eventueel gebruiken voor screening. (11 vragen) (zie bijlage 2) vity to change. gratis licentie Afkappunt gevalideerd op ernst klachten. ≥ 16 Menopause-specific Quality of Life Test-retest, Cronbach’s alpha en sensiti- De MenQoL is een uitgebreide vragenlijst, Geschikt voor verdieping tijdens een (MenQoL) Questionnaire (29 vragen) vity to change. met focus op kwaliteit van leven. Het spreekuur bij een vrouw met klachten. geeft een volledig beeld en geeft ruimte voor verdere nuancering van de mate van hinder.

4 Individuele begeleiding:

diagnostiek en interventies In dit hoofdstuk staan de aanbevelingen over diagnostiek en interventies die van toepassing zijn op het (verzuim) spreekuur. Er is geen wetenschappelijke evidentie voor het effect van andere interventies op arbeidsparticipatie van vrouwen in de overgang.

4.1 Inventarisatie

Onderscheid tussen overgangsklachten en andere klachten of aandoeningen: 4.1.1 Inventariseer factoren die samenhangen met werk- 4.1.5 Een duidelijk onderscheid tussen overgangsklachten en functioneren van vrouwen in de overgang: gezondheid, aandoeningen zoals overspanning, burn-out of depressieve werkfactoren, persoonlijke factoren en psychosociale klachten is niet altijd mogelijk. De overgang kan de oorzaak factoren. Gebruik bijlage 3: Factoren die kunnen samenzijn van de genoemde psychische problemen, maar de aandoehangen met werkfunctioneren van vrouwen in de overgang. ningen kunnen ook naast de overgangsklachten bestaan. Inventariseer de klachten en mogelijke oorzaken en overweeg 4.1.2 Indien er sprake is van overgangsklachten, inventariseer om, naast de behandeling van de overgangsklachten, de stressdan de klachten gebruikmakend van bijlage 4 ‘Diagnostiek gerelateerde aandoeningen of een depressie te begeleiden overgangsklachten en vaststellen gezondheid tijdens en na de conform de richtlijn Psychische problemen. overgang’. Bij menopauzale en perimenopauzale stoornissen CAS-code U645 gebruiken bij de classificatie en registratie van de ziekteverzuimdiagnose.

4.2 Interventies

4.1.3 Tijdens de (peri)menopauze stijgt door de veranderingen 4.2.1 Gebruik bijlage 5: Informatievoorziening en begeleiding in de hormonen de kans op hart- en vaatziekten. Hartklachten voor algemene aanbevelingen over informatievoorziening, presenteren zich bij vrouwen anders dan bij mannen. Inventabegeleiding en verwijzing van vrouwen met hinderlijke riseer risicofactoren voor hart- en vaatziekten en ga na of er overgangsklachten. sprake is van een vermoedelijk verhoogd risico (bijlage 1). 4.2.2 Overweeg interventies gericht op de werkomgeving. Lees de voorlichting van de Hartstichting over de uiting van Raadpleeg eventueel www.hetakc.nl/tools/hulpmiddel-behartproblemen: schrijven-arbeidsbelasting/. Overweeg de huisarts te Hartklachten bij vrouwen informeren over eventuele interventies. en het artikel Overgang 4.2.3 Indien vrouwen met overgangsklachten en verminderd werkfunctioneren zich bij de bedrijfsarts melden na contact 4.1.4 Vraag of er al contact is met of begeleiding door huisarts, met de huisarts, is het advies om na te gaan of er sprake is gynaecoloog of verpleegkundig overgangsconsulent. van complexe problematiek, en of verdere samenwerking met huisarts of gynaecoloog relevant is. Richtlijn Overgang en Werk 4.2.4 Verwijs, begeleid en borg die begeleiding van vrouwen ●Overleg zo nodig met de (hoofd)behandelaar en/of met een vermoedelijk verhoogd risico op hart- en vaatziekten. leidinggevende over nader onderzoek en interventiemogelijkheden: als herstel van werkvermogen dreigt te mislukken omdat de klachten verergeren ondanks adequate behan-

4.3 Evaluatie en follow-up

deling en adequate preventieve maatregelen op het werk; of als er minimaal 4 weken na de start van de geadviseerde Van de bedrijfsarts wordt een actieve follow-up gevraagd op interventies geen enkele verbetering is. individueel niveau. ●Ga na of er factoren zijn die het herstel belemmeren indien er sprake is van stagnatie. Denk daarbij aan: Ter voorkoming van terugval en een chronisch beloop van

1. Persoonlijke factoren:

problemen en klachten worden altijd interventies overwogen −Ernst van de klachten en de ondervonden hinder op het die de kans op terugval of herhaling voorkomen. Dreigende werk, onvoldoende respons op voorlichting en behandeling terugval kan worden opgespoord door regelmatige moni- −Symptomen (vasomotorische klachten, cognitoring; tevens kunnen afspraken worden gemaakt over tieve achteruitgang, waaronder concentratie- en contactmogelijkheden bij een dreigende terugval. Het is geheugenproblemen, slaapproblemen, psychische belangrijk dat de bedrijfsarts (en de verzekeringsarts in de rol (stressgerelateerde) klachten, klachten van het van de bedrijfsarts) hier tijdens de begeleiding ook expliciet houdings- en bewegingsapparaat) aandacht aan besteedt. −Persoonlijke factoren en comorbiditeit

1. Factoren in de werkomgeving (zie ook bijlage 3):

4.3.1 Follow-up bij negatieve werkuitkomsten als gevolg van −Fysieke werkomgeving overgangsklachten −Psychosociale factoren ●De frequentie en de duur van de follow-up zijn afhankelijk −Flexibiliteit in werkuren als er sprake is van slecht slapen van het (herstel)proces. De bedrijfsarts blijft de vrouw −Nachtwerk: ligt de oorzaak van stagnatie in de afspraken volgen totdat herstel is opgetreden, of tot er geen ernstige op de werkplek en met de leidinggevende? Overleg zo hinder van de klachten op het werk meer optreedt. nodig met de leidinggevende. ●Ga na of, en zo ja, met welke frequentie de vrouw door ●Maak zo nodig nieuwe afspraken en actualiseer het de huisarts of specialist wordt gezien. Evalueer opnieuw begeleidingsplan op punten waar sprake is van (dreigende) de belastende factoren en de mogelijke voorlichting of stagnatie. behandeling als de klachten niet verminderen. ●Verwijs indien klachten onvoldoende verminderd zijn en (deels) ook andere oorzaak hebben.

Referenties

Zie voor meer referenties het achtergronddocument. Alzueta E, Menghini L, Volpe L, Baker FC, Garnier A, Sarrel PM, et al. Navigating menopause at work: a preliminary study about challenges and support systems. Menopause. 2024;31(4):258-265. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000002333 Bapayeva G, Terzic M, Semenova Y, Sarria-Santamera A, Gusmanov A, Aimagambetova G, et al. Unveiling the role of the work environment in the quality of life of menopausal physicians and nurses. Int J Environ Res Public Health. 2023;20(18):6744. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37754604/ Blümel JE, Arteaga E, Parra J, Monsalve C, Reyes V, Vallejo MS, Chea R. Decision-making for the treatment of climacteric symptoms using the Menopause Rating Scale. Maturitas. 2018 May;111:15-19. doi: 10.1016/j.maturitas.2018.02.010. Bolge SC, Balkrishnan R, Kannan H, Seal B, Drake CL. Burden associated with chronic sleep maintenance insomnia characterized by nighttime awakenings among women with menopausal symptoms. Menopause. 2010;17(1):80-86. https://doi.org/10.1097/ gme.0b013e3181b4c286 Brinton RD, Yao J, Yin F, Mack WJ, Cadenas E. Perimenopause as a neurological transition state. Nat Rev Endocrinol. 2015 Jul;11(7):393-405. doi: 10.1038/nrendo.2015.82. Epub 2015 May 26. PMID: 26007613; PMCID: PMC9934205. Bryson A, Conti G, Hardy R, Peycheva D, Sullivan A. The consequences of early menopause and menopause symptoms for labour market participation. Soc Sci Med. 2022;293:114676. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.114676 Comité voor de evaluatie van de medische praktijk inzake geneesmiddelen. Consensusvergadering Aanpak van menopauze. https://www.riziv.fgov.be/SiteCollectionDocuments/consensus_korte_tekst_20240530.pdf Converso D, Viotti S, Sottimano I, Loera B, Molinengo G, Guidetti G. The relationship between menopausal symptoms and burnout. A cross-sectional study among nurses. BMC Women’s Health. 2019;19(1):148. https://doi.org/10.1186/s12905-019-0847-6 D’Angelo S, Bevilacqua G, Hammond J, Zaballa E, Dennison EM, Walker-Bone K. Impact of menopausal symptoms on work: Findings from women in the health and employment after fifty (HEAF) study. Int J Environ Res Public Health. 2022;20(1):295. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36612616 DePree B, Shiozawa A, King D, Schild A, Zhou M, Yang H, et al. Association of menopausal vasomotor symptom severity with sleep and work impairments: a US survey. Menopause. 2023;30(9):887-897. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000002237 Dibonaventura MD, Chandran A, Hsu MA, Bushmakin A. Burden of vasomotor symptoms in France, Germany, Italy, Spain, and the United Kingdom. Int J Women’s Health. 2013;5:261-269. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23737678/ El Khoudary SR, Aggarwal B, Beckie TM, Hodis HN, Johnson AE, Langer RD, Limacher MC, Manson JE, Stefanick ML, Allison MA; American Heart Association Prevention Science Committee of the Council on Epidemiology and Prevention; and Council on Cardiovascular and Stroke Nursing. Evandrou M, Falkingham J, Qin M, Vlachantoni A. Menopausal transition and change in employment: Evidence from the National Child Development Study. Maturitas. 2021;143:96-104. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2020.09.010 Fang Y, Liu F, Zhang X et al. Mapping global prevalence of menopausal symptoms among middle-aged women: a systematic review and meta-analysis. BMC Public Health 24, 1767 (2024). https://doi.org/10.1186/s12889-024-19280-5 Faubion SS, Enders F, Hedges MS, Chaudhry R, Kling JM, Shufelt CL, et al. Impact of menopause symptoms on women in the workplace. Mayo Clin Proc. 2023;98(6):833-845. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2023.02.025 Gartoulla P, Bell RJ, Worsley R, Davis SR. Menopausal vasomotor symptoms are associated with poor self-assessed work ability. Maturitas. 2016;87:33-39. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2016.02.003 Geukes M, Anema JR, van Aalst MP, de Menezes RX, Oosterhof H. Improvement of menopausal symptoms and the impact on work ability: A retrospective cohort pilot study. Maturitas. 2019;120:23-28. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2018.10.015 Geukes M, van Aalst MP, Nauta MC, Oosterhof H. The impact of menopausal symptoms on work ability. Menopause. 2012;19(3):278-282. https://doi.org/10.1097/gme.0b013e31822ddc97 Geukes M, van Aalst MP, Robroek SJ, Laven JS, Oosterhof H. The impact of menopause on work ability in women with severe menopausal symptoms. Maturitas. 2016;90:3-8. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2016.05.001 Griffiths A, MacLennan SJ, Hassard J. Menopause and work: an electronic survey of employees’ attitudes in the UK. Maturitas. 2013;76(2):155-159. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2013.07.005 Guidetti G, Viotti S, Converso D, Sottimano I. Work and health-related factors of presenteeism: a mediation analysis on the role of menopausal symptoms between job demands and presenteeism among a sample of social service women employees. Int J Workplace Health Manag. 2022;15(1):70-86. https://doi.org/10.1108/IJWHM-01-2021-0003 Hardy C, Thorne E, Griffiths A, Hunter MS. Work outcomes in midlife women: the impact of menopause, work stress and working environment. Women’s Midlife Health. 2018;4:3. https://doi.org/10.1186/s40695-018-0036-z Hashimoto K, Yoshida M, Nakamura Y, Takeishi Y, Yoshizawa T. Relationship between number of menopausal symptoms and work performance in Japanese working women. Menopause. 2020;28(2):175-181. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000001698 Hickey M, Riach K, Kachouie R, Jack G. No sweat: managing menopausal symptoms at work. J Psychosom Obstet Gynaecol. 2017;38(3):202-209. https://doi.org/10.1080/0167482X.2017.1327520 High RV, Marcellino PA. Menopausal women and the work environment. Soc Behav Personal Int J. 1994;22(4):347-353. https://doi.org/10.2224/sbp.1994.22.4.347 Humeniuk E, Bojar I, Gujski M, Raczkiewicz D. Effect of symptoms of climacteric syndrome, depression and insomnia on selfrated work ability in peri- and post-menopausal women in non-manual employment. Ann Agric Environ Med. 2019;26(4):600-605. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31885234/ Jack G, Riach K, Bariola E, Pitts M, Schapper J, Sarrel P. Menopause in the workplace: What employers should be doing, Maturitas. 85 (2016) 88–95. Kagan R, Shiozawa A, Epstein AJ, Espinosa R. Impact of sleep disturbances on employment and work productivity among midlife women in the US SWAN database: a brief report. Menopause. 2021;28(10):1176-1180. https://doi.org/10.1097/ GME.0000000000001834 Kleinman NL, Rohrbacker NJ, Bushmakin AG, Whiteley J, Lynch WD, Shah SN. Direct and indirect costs of women diagnosed with menopause symptoms. J Occup Environ Med. 2013;55(4):465-470. https://doi.org/10.1097/JOM.0b013e3182820515 Larsson C, Hallman J. Is severity of premenstrual symptoms related to illness in the climacteric. J Psychosom Obstet Gynaecol. 1997;18(3):234-243. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9304545/ Loef B, Proper K, Hooftman W, Oude Hengel K, van Oostrom S. Werkende vrouwen in de overgang: klachten en functioneren in het werk. 2022. https://www.tbv-online.nl/werkende-vrouwen-in-de-overgang-klachten-en-functioneren-in-het-werk/ Maas AHEM, Rosano G, Cifkova R, Chieffo A, van Dijken D, Hamoda H, Kunadian V, Laan E, Lambrinoudaki I, Maclaran K, Panay N, Stevenson JC, van Trotsenburg M, Collins P. Cardiovascular health after menopause transition, pregnancy disorders, and other gynaecologic conditions: a consensus document from European cardiologists, gynaecologists, and endocrinologists. Eur Heart J. 2021 Mar 7;42(10):967-984. doi: 10.1093/eurheartj/ehaa1044. Erratum in: Eur Heart J. 2022 Jul 1;43(25):2372. doi: 10.1093/ eurheartj/ehac123. PMID: 33495787; PMCID: PMC7947184. Menopause Transition and Cardiovascular Disease Risk: Implications for Timing of Early Prevention: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2020 Dec 22;142(25):e506-e532. doi: 10.1161/CIR.0000000000000912. Epub 2020 Nov 30. PMID: 33251828. Mishra GD, Pandeya N, Dobson A J, Chung HF, Anderson D, Kuh D, ... & Weiderpass E (2017). Early menarche, nulliparity and the risk for premature and early natural menopause. Human Reproduction, 32(3), 679-686. Nappi RE, Siddiqui E, Todorova L, Rea C, Gemmen E, Schultz NM. Prevalence and quality-of-life burden of vasomotor symptoms associated with menopause: A European cross-sectional survey. Maturitas. 2023;167:66-74. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2022.09.006 NHG. NHG-Standaard De overgang. KNR nummer M73. Gepubliceerd: juni 2022 Laatste aanpassing: februari 2024. De overgang | NHG-Richtlijnen Olajubu AO, Olowokere AE, Amujo DO, Olajubu TO. Influence of menopausal symptoms on perceived work ability among women in a Nigerian University. Climacteric. 2017;20(6):558-563. https://doi.org/10.1080/13697137.2017.1373336 O’Neill MT, Jones V, Reid A. Impact of menopausal symptoms on work and careers: a cross-sectional study. Occup Med (Lond). 2023;73(6):332-338. https://doi.org/10.1093/occmed/kqad078 Oude Hengel KM, Soeter M, In der Maur M, van Oostrom SH, Loef B, Hooftman WE. Perimenopause: Symptoms, work ability and health among 4010 Dutch workers. Maturitas. 2023;176:107793. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2023.107793 Raczkiewicz D, Bojar I, Humeniuk E. Work ability, functional exercise capacity and prevalence of obesity in perimenopausal and postmenopausal women with non-manual employment. Int J Occup Saf Ergon. 2021;27(4):970-978. https://doi.org/10.1080/1080 3548.2019.1676565 Saarinen T, Savukoski SM, Pesonen P, Vaaramo E, Laitinen J, Varanka-Ruuska T, et al. Climacteric status at age 46 is associated with poorer work ability, lower 2-year participation in working life, and a higher 7-year disability retirement rate: a Northern Finland Birth Cohort 1966 study. Menopause. 2024;31(4):275-281. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000002327 Sarrel P, Rousseau M, Mazure C, Glazer W. Ovarian steroids and the capacity to function at home and in the workplace. Ann N Y Acad Sci. 1990;592:156-192. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.1990.tb30323.x Schei TS, Abernethy K. An evaluation of demographic characteristics and workplace experiences of UK employees using an employer-provided menopause application. Occup Med (Lond). 2023;73(1):20-29. https://doi.org/10.1093/occmed/kqac072 Sorgdrager B, van Zitteren M. Nog veel te (h)erkennen op de werkvloer. TBV - Tijdschr Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskd 33, 28–32 (2025). https://doi.org/10.1007/s12498-025-2574-2 Todorova L, Bonassi R, Guerrero Carreño FJ, Hirschberg AL, Yuksel N, Rea C, et al. Prevalence and impact of vasomotor symptoms due to menopause among women in Brazil, Canada, Mexico, and Nordic Europe: a cross-sectional survey. Menopause. 2023;30(12):1179-1189. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000002265 Viotti S, Guidetti G, Converso D, Sottimano I. Fostering work ability among menopausal women. Does any work-related psychosocial factor help? Int J Women’s Health. 2020;12:399-407. https://doi.org/10.2147/IJWH.S230796 Viotti S, Guidetti G, Sottimano I, Travierso L, Martini M, Converso D. Do menopausal symptoms affect the relationship between job demands, work ability, and exhaustion? Testing a moderated mediation model in a sample of Italian administrative employees. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(19):10029. https://doi.org/10.3390/ijerph181910029 Whiteley J, DiBonaventura MD, Wagner JS, Alvir J, Shah S. The impact of menopausal symptoms on quality of life, productivity, and economic outcomes. J Women’s Health (Larchmt). 2013;22(11):983-990. https://doi.org/10.1089/jwh.2012.3719 Whiteley J, DiBonaventura MD, Wagner JS, Alvir J. Depression, quality of life, work productivity, resource use, and costs among women experiencing menopause and hot flashes: a cross-sectional study. Prim Care Companion CNS Disord. 2012;14(6).12m01410. https://doi.org/10.4088/PCC.12m01410 Whiteley J, Wagner JS, Bushmakin A, Kopenhafer L, Dibonaventura M, Racketa J. Impact of the severity of vasomotor symptoms on health status, resource use, and productivity. Menopause. 2013;20(5):518-524. https://doi.org/10.1097/GME. 0b013e31827d38a5 Woods NF, Mitchell ES. Symptom interference with work and relationships during the menopausal transition and early postmenopause: observations from the Seattle Midlife Women’s Health Study. Menopause. 2011;18(6):654-661. Wright VJ, Schwartzman JD, Itinoche R, Wittstein J. The musculoskeletal syndrome of menopause. Climacteric. 2024 Oct;27(5):466-472. doi: 10.1080/13697137.2024.2380363. Epub 2024 Jul 30. PMID: 39077777.

Risicofactoren hart- en vaatziekten

Er kan sprake zijn van een vermoedelijk verhoogd risico op Overige factoren die ook kunnen bijdragen aan verhoogd hart- en vaatziekten bij: risico: ●postmenopauzale vrouwen of vrouwen ≥ 50 jaar ●voeding (in het bijzonder zout en verzadigde vetzuren), alcoholgebruik (eenheden per dag) en lichamelijke inacti- Patiënten met: viteit; ●doorgemaakte hart- en vaatziekte; ●psychosociale risicofactoren, zoals lage sociaal-econo- ●diabetes mellitus (DM); mische status, stress op het werk en in het gezin, sociaal ●chronische nierschade; isolement, psychiatrische aandoening; ●belaste familieanamnese voor premature hart- en vaat- ●arbeidsomstandigheden, zoals nachtwerk (NVAB-Richtlijn ziekten; Nachtwerk en gezondheid, 2020). ●vermoeden van erfelijke dyslipidemie; ●COPD; Overweeg aanvullend laboratoriumonderzoek uit te (laten) ●reumatoïde artritis; voeren: ●bekende risicofactoren, zoals roken, obesitas (BMI ≥ 30, ●lipidenspectrum: totaal cholesterol (TC); HDL-cholesterol; de rekentool BMI is te vinden op https://www.voedings- LDL-cholesterol; triglyceriden; non-HDL-cholesterol; centrum.nl/nl/bmi-meter.aspx), verhoogde bloeddruk of ●glucose (bij voorkeur nuchter); cholesterol. ●serumcreatinine met (via de CKD-EPI-formule) geschatte glomerulaire filtratiesnelheid (eGFR) en albumine-creatini- Ook de volgende patiënten komen in aanmerking voor een neratio in urine. beoordeling van hun risico op hart- en vaatziekten: ●patiënten met ankyloserende spondylitis, artritis psoria- Meer informatie in o.a.: tica, jicht, kanker in het verleden waarvoor chemotherapie NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM), of bestraling nodig was, hiv-infectie, inflammatoire 2019 darmziekte, obstructief slaapapneusyndroom, ernstige Praktische handleiding bij NHG-Standaard CVRM psychiatrische aandoening en/of overgewicht (BMI ≥ 25); Cardiovasculair risicomanagement (CVRM), 2024 ●patiënten met een Turkse, Afrikaanse (sub-Sahara), Richtlijn Nachtwerk en gezondheid - NVAB Hindoestaanse, Aziatisch-Surinaamse of Caribische achtergrond. Voorbeeldvragen, bijvoorbeeld voor PMO-vragenlijst specifiek voor vrouwen Heeft u reeds een hart- en/of vaatziekte meegemaakt? Nee Ja Wordt u behandeld met middelen tegen hoge bloeddruk of cholesterolverlagers? Nee Ja Heeft u last van kortademigheid, duizeligheid, misselijkheid of vermoeidheid? Nee Ja Heeft u nogal eens pijn of een beklemd gevoel op de borst of in de hartstreek of het Nee Ja gevoel dat uw bh te strak zit? Rookt u of heeft u gerookt? Nee Ja Heeft u een van de volgende aandoeningen: Nee Ja ■COPD ■Reumatoïde artritis ■Diabetes type II (suikerziekte) ■Ankyloserende spondylitis ■Hiv-infectie ■Inflammatoire darmziekte (IBD) ■Obstructief slaapapneusyndroom (OSAS) ■Ernstige psychiatrische aandoening ■Polycysteus-ovarium-syndroom (PCOS) of endometriose Heeft een mannelijk familielid vóór het 50e jaar en/of vrouwelijk familielid vóór het Nee Ja 60e jaar hart- en vaatziekten meegemaakt? Bleef uw menstruatie langer dan 1 jaar weg als gevolg van de overgang? Het Nee Ja wegblijven van menstruatie door zwangerschap, borstvoeding of anticonceptie (bijvoorbeeld spiraaltje) telt niet mee. Zo ja, was uw laatste menstruatie voor de leeftijd van 45 jaar? Nee Ja Heeft u een gecompliceerde zwangerschap doorgemaakt vanwege: Nee Ja ■Pre-eclampsie of zwangerschapshypertensie, HELPP-syndroom ■Zwangerschapsdiabetes ■Herhaalde miskraam ■Vroeggeboorte (geboorte <= 37 weken?) ■Foetale groeibeperking (vertraagde groei van uw kind in de baarmoeder) Bijlage 2 Vragenlijsten voor inventarisatie overgangsklachten Naam: ...………………….………………….………………............................... Datum (mm/dd/yy): ....... / ....... / ....... Greene Climacteric Scale Deze vragenlijst geeft een overzicht van overgangssymptomen. Zo kunt u zelf zien welke klachten u heeft en/of u daardoor wordt gehinderd in uw dagelijkse leven. Het gaat erom dat u voor elk van de genoemde klachten aangeeft hoezeer deze op u van toepassing is. Let op: de vragen zijn nadrukkelijk niet bedoeld als vervanging van een medisch advies door een arts! Symptomen Afwezig, 0 Af en toe, 1 Vaak, 2 Heel vaak, 3 Totaal

1. Aanvallen van hartkloppingen

2. Gespannen of nerveus gevoel

3. Slaapstoornissen

4. Opgewonden gevoel

5. Paniekaanvallen

6. Concentratieproblemen

7. Vermoeidheid /lusteloosheid

8. Ongeïnteresseerdheid

9. Neerslachtig / niet gelukkig voelen

10. Huilbuien

11. Snel geïrriteerd

12. Gevoel van duizeligheid/flauwvallen

13. Gespannen gevoel in hoofd of lichaam

14.Tintelingen of dood gevoel in huid/lichaam

1. Hoofdpijn

2. Spier-/gewrichtspijn

3. Minder gevoel in handen/voeten

4. Ademhalingsproblemen

5. Opvliegers

6. Nachtelijk zweten

7. Geen zin meer in seks

SCORE Greene, J, A factor analytic study of climacteric symptoms Journal of Psychosomatic Research (1976), 20, 425-430. Zie 3.2.3 voor informatie over toepassing van deze vragenlijsten in het kader van het PMO. Beoordelingsschaal menopauze (MRS) Welke van de volgende klachten zijn momenteel op u van toepassing? (Kruis één vakje aan bij ELKE klacht. Kruis “Geen“ aan bij klachten die niet van toepassing zijn.) Klachten Geen Licht Matig Ernstig Zeer ernstig Score = 0 1 2 3 4

1. Opvliegers, zweten (zweetaanvallen)

2. Last van het hart (zich meer dan normaal

bewust zijn van hartslag, overslaand hart, versnelde hartslag, benauwd gevoel)

1. Slaapproblemen (moeite met inslapen,

moeite met doorslapen, vroeg wakker worden)

1. Sombere stemming (zich down of verdrietig

voelen, bijna in tranen, nergens zin in, wisselende stemmingen)

1. Prikkelbaarheid (zich nerveus voelen,

innerlijke spanning, zich agressief voelen)

1. Zenuwachtig (innerlijke onrust, paniekge-

voel)

1. Lichamelijke en geestelijke uitputting (over

het algemeen minder goed functioneren, slechter geheugen, verminderde concentratie, vergeetachtigheid)

1. Seksuele problemen (veranderingen in

seksueel verlangen, seksuele activiteit en tevredenheid)

1. Blaasproblemen (moeite met plassen, vaker

moeten plassen, ongewild urineverlies)

1. Vaginale droogheid (droog of branderig

gevoel in de vagina, moeite met seksuele gemeenschap)

1. Gewrichts- en spierklachten (pijn in de

gewrichten, reumatische klachten) Afkappunt gevalideerd op ernst van de klachten ≥ 16 De Menopasue-specific Quality of Life (MenQoL) ­questionnaire is onder voorwaarden te verkrijgen via: Official MENQOL | Menopause-specific Quality of Life Questionnaire distributed by Mapi Research Trust | ePROVIDE Bijlage 3 Factoren die kunnen samenhangen met werkfunctioneren van vrouwen in de overgang Toelichting: (-) betekent dat de factor samenhangt met verminderd werkfunctioneren. Gezondheid Persoonlijke factoren ●de aard en de ernst van de overgangsklachten – gemeten ●mantelzorger zijn (-) met de Greene Climacteric Scale (GCS), of eventueel de ●verstoorde werk-privébalans (-) Menopause Rating Scale (MRS) of de Menopause-specific ●financiële zorgen (-) Quality of Life (MenQoL) Questionnaire ●financieel verantwoordelijk zijn voor anderen (-) ●ervaren minder goede gezondheid (-) ●alleenstaand zijn (-) ●zich onzeker voelen met betrekking tot het werk, zich zorgen maken over het werk, zich niet gewaardeerd voelen Psychosociale factoren op het werk en/of ontevreden zijn over het werk (-) ●bevlogenheid ●emotionele uitputting (-) Werkfactoren ●werk dat past bij de kennis, vaardigheden en ervaring van de werkende ●rol- en taakduidelijkheid ●voldoende regelruimte ●balans tussen werkeisen en autonomie ●steun van de leidinggevende en van collega’s ●overbelasting op het werk (-) ●flexibiliteit in werkuren (bij slecht slapen) ●fysieke werkomgeving: −ventilatie en temperatuurregulatie −ademende werkkleding −beschikbaarheid rustige/prikkelarme werkomgeving −sanitair in redelijke nabijheid inclusief afsluitbare wasruimte, bij hevige menstruatie of incontinentie −beschikbaarheid van hygiëneproducten −beschikbaarheid van koud drinkwater Bijlage 4 Diagnostiek overgangsklachten en vaststellen gezondheid tijdens en na de overgang Onderstaande handreiking voor de uitvraag tijdens het (arbeidsomstandigheden)spreekuur is gebaseerd op de NHG-Standaard De overgang (2022, herzien 2024) en aangevuld op basis van informatie uit hoofdstuk 1. Vaststellen van de overgangsklachten aandoeningen, actuele stressklachten c.q. psychische Bloed prikken om vast te stellen of een vrouw in de overgang klachten (eventueel met behulp van de 4 DKL, zie is, is bij vrouwen boven de 40 niet nuttig (schommelingen). NVAB-richtlijn Psychische problemen); −gewrichts- en/of spierpijn. Anamnese Gezondheid tijdens en na de overgang Vraag naar: ●wat de vrouw weet over de overgang; ●de menstruele cyclus: regelmatig of onregelmatig, veran- Anamnese dering in cycluslengte en hoeveelheid bloedverlies, tijdstip Vraag naar: van de laatste menstruatie en mogelijke zwangerschap, ●bloeddrukmetingen of hypertensie in de voorgeschiedenis spotting; (waaronder pre-eclampsie, zwangerschapshypertensie); ●vasomotorische klachten (opvliegers en nachtelijke zweet- ●anticonceptiegebruik; aanvallen): aard, frequentie, tijdstippen en beloop; ●de voorgeschiedenis: operaties aan uterus en/of ●klachten door vulvovaginale atrofie: irritatie, jeuk, droge adnexa, endometriose, hormoongevoelige tumoren, vagina, dyspareunie, afscheiding, recidiverende blaasontmenstruatiestoornissen, migraine en problemen rondom steking. zwangerschap en bevalling (diabetes mellitus / hypertensie/ postnatale depressie). Verdiepende anamnese Vraag verder naar: Geef uitleg over risico’s tijdens en na de overgang: ●andere klachten of symptomen die vaak in verband worden ●stijgen van lipidenparameters tijdens de late overgang; gebracht met de overgang, zoals: ●hoger risico op symptomen van metabool syndroom; −moeheid; ●verhoogd risico op cardiovasculaire aandoeningen; −slaapstoornissen; ●verlies van botmineraaldichtheid, al een paar jaar voor de −concentratieproblemen, geheugenproblemen en brain overgang; fog; ●verlies van spiermassa en bindweefsel. −hoofdpijn en migraine; −actuele en eerdere stemmingsklachten (waaronder Lichamelijk onderzoek peri- en postnataal), actuele en eerdere psychische Meet de bloeddruk. Differentiaaldiagnostiek Vraag naar: ●aanwijzingen voor aandoeningen die ook vasomotorische klachten en (nachtelijk) transpireren kunnen geven, zoals problematisch alcoholgebruik, angst- of paniekstoornis en hyperthyreoïdie; ●medicatie die vasomotorische klachten kan veroorzaken, vooral vaatverwijders (nitraten, calciumantagonisten, ACE-remmers), tamoxifen, selectieve aromataseremmers en antidepressiva (zowel tricyclische antidepressiva als selectieve serotonineheropnameremmers); ●Bij vulvovaginale klachten: lichen sclerosus, seksuele problematiek, vaginale infecties (zie NHG-Standaard Fluor vaginalis); ●Bij onregelmatig vaginaal bloedverlies: zwangerschapscomplicaties (miskraam, extra-uteriene graviditeit; zie NHG-Standaard Miskraam), cervixpathologie, endometriumafwijkingen (zie NHG-Standaard Vaginaal bloedverlies). Verwijs naar de huisarts voor aanvullende diagnostiek om andere oorzaken uit te sluiten. Bijlage 5 Informatievoorziening en begeleiding Er zijn enkele interventies bekend waarmee positieve effecten te bereiken zijn. Bij de keuze voor een behandeling zijn patiëntvoorkeuren belangrijk. Gezamenlijke besluitvorming gaat over het delen van informatie, zodat vrouwen in de overgang en de bedrijfsarts gezamenlijk de informatie kunnen wegen en samen kunnen beslissen over de behandeling. Informatievoorziening Informeer vrouwen in de overgang dat de overgang of overgangsklachten kunnen samenhangen met verminderd Volgens de Nederlandse Beweegrichtlijn functioneren op het werk. zouden volwassenen wekelijks ten minste 2,5 uur matig intensief moeten bewegen. Ook Maak gebruik van patiëntenvoorlichting door te verwijzen naar worden spier- en botversterkende activiteiten bijvoorbeeld Thuisarts.nl (Ik ben in de overgang | Thuisarts. aanbevolen. De aanbeveling om werkfunctionl), Vuurvrouw | Vuurvrouw Community (vuurvrouw.nu) en neren onder vrouwen met hinderlijke opvliegers vrouwenindeovergang.nl. te verbeteren, komt uit een onderzoek waarin onder voldoende fysieke inspanning wordt Informeer vrouwen met hinderlijke opvliegers over het verstaan: 4 keer per week gedurende 50 minuten positieve effect van regelmatige fysieke inspanning op het bewegen, bestaand uit hartslag verhogende en werkfunctioneren, naast de al bekende positieve effecten van spierversterkende oefeningen of activiteiten. fysieke inspanning. Informeer vrouwen over het belang van Deze interventie kan geschikt zijn voor vrouwen het behoud van spiermassa. in de overgang die 4 keer per week trainen gedurende langere tijd goed kunnen volhouden. Daarom is gezamenlijke besluitvorming over deze interventie belangrijk. Advisering van vrouwen in de overgang Begeleid t.a.v. werkfunctioneren en informeer de huisarts. Overweeg vrouwen in de overgang te adviseren, of te Wijs vrouwen met hinderlijke overgangsklachten op de zorg verwijzen naar een verpleegkundig overgangsconsulent die de verpleegkundig overgangsconsulent (aangesloten bij (aangesloten bij VVOC) of een arboverpleegkundige met kennis VVOC) kan leveren op het gebied van educatie, leefstijladvies over de overgang. Denk aan advisering over onder andere of -begeleiding en gezamenlijke besluitvorming over behanvitaliteit, fysieke training en leefstijl in relatie tot de overgang, deling. en het beantwoorden van specifieke vragen over de overgang en/of werk. Bied informatie, bijvoorbeeld Handreiking Het Naast deze aanbevelingen om overgangsklachten te verminderen, zijn de volgende aanbevelingen opgesteld over specifieke interventies vanwege het bewijs van het positieve effect op werkfunctioneren. Leefstijlroer op het werk - NVAB. Begeleiding en verwijzing van vrouwen met hinderlijke overgangsklachten Overweeg peri- en postmenopauzale vrouwen met hinderlijke Verwijs, begeleid en borg de begeleiding van vrouwen met vasomotorische klachten te verwijzen naar de huisarts of hinderlijke overgangsklachten en eventueel verminderd psycholoog voor cognitieve gedragstherapie gericht op overwerkfunctioneren. De rol van de bedrijfsarts bij het kiezen gangsklachten, aangezien dit een positief effect kan hebben voor behandelopties is beperkt, maar de bedrijfsarts dient op op werkuitkomsten. De cognitieve gedragstherapie kan (deels) de hoogte te zijn van aanbevolen behandelopties. Raadpleeg in de vorm van een zelfhulpinterventie worden aangeboden. de Praktische handleiding hormoonsuppletietherapie (HST) en geregistreerde niet-hormonale farmacotherapie van de Overweeg vrouwen met ernstige slaapproblemen te verwijzen NVOG voor indicaties, overwegingen, aandachtspunten, naar de huisarts of psycholoog/psychotherapeut die cogni- (relatieve) contra-indicaties HST en risico’s (langdurige) HST. tieve gedragstherapie bij slaapproblemen aanbiedt en/of Raadpleeg de NHG-Standaard voor het beleid van de huisarts ‘slaaprestrictietherapie’. bij overgangsklachten. Ook bij vervroegde overgang (<40 jaar) en/of hormoongevoelige tumoren zijn medicamenteuze en Slaaprestrictietherapie is een behandeling tegen slapeloosniet-medicamenteuze behandelopties voorhanden; verwijs heid die gericht is op het verbeteren van de slaapkwaliteit hiervoor naar de huisarts of gynaecoloog. door de tijd die iemand in bed doorbrengt te beperken. Bijlage 6 Performance indicatoren Individuele begeleiding: diagnostiek en interventies ‘Handelen van bedrijfsartsen bij preventie van negatieve effecten van de overgang op het functioneren in vooral PI5 De bedrijfsarts inventariseert tijdens het arbeids­ het werk’ omstandighedenspreekuur, individuele gesprekken in kader van PMO en tijdens het verzuimspreekuur i) de factoren die Performance indicatoren geven de key-issues van de richtlijn mogelijk samenhangen met werk-functioneren van vrouwen weer. Ze laten zien waar het in de richtlijn om gaat en geven in de overgang (bijlage 3), ii) overgangsklachten en de gezonddaar meetbare normen bij. Bedrijfsartsen kunnen deze heidseffecten (bijlage 4), iii) risicofactoren voor hart- en indicatoren gebruiken als checklist bij de richtlijn. vaatziekten (bijlage 1) en iv) contact met of begeleiding door huisarts, gynaecoloog of verpleegkundig overgangsconsulent. Preventieve maatregelen op organisatieniveau PI1: De bedrijfsarts adviseert de werkgever over een preven- PI6 De bedrijfsarts informeert, begeleidt en/of verwijst tieve aanpak van de negatieve effecten van de overgang op vrouwen die negatieve effecten van de overgang op het functioneren in werk. De aanpak omvat informatievoorfunctioneren ervaren (bijlage 5) tijdens het arbeidsomstandigziening voor werkgever en werkenden over samenhang met hedenspreekuur, individuele gesprekken in kader van PMO en verminderd functioneren of met verzuim, het adviseren van tijdens het verzuimspreekuur. de werkgever over een goede organisatie van het werk en het aandacht besteden aan verminderen van stress op het PI7 De bedrijfsarts zet, indien aangewezen, interventies werk. Die aanpak kan workshops voor werkenden en/of voor gericht op de werkomgeving in (bijlage 6). leidinggevenden omvatten. PI8 De bedrijfsarts gaat, bij vrouwen met overgangsklachten PI2: De bedrijfsarts maakt binnen de klantorganisatie bekend en verminderd werkfunctioneren die zich bij de bedrijfsarts dat er een arbeidsomstandighedenspreekuur is en wat de melden na contact met de huisarts, na of er sprake is van hierin de rol van de bedrijfsarts is voor vrouwen die negatieve complexe problematiek, en of verdere samenwerking met gezondheidseffecten ervaren door de overgang. huisarts of gynaecoloog relevant is. PI3: De bedrijfsarts voert een PMO gericht op de overgang uit PI9 de bedrijfsarts plant een follow-up bij vrouwen die als een zelfstandige module of voegt de module toe aan de negatieve effecten van de overgang op functioneren ervaren PAGO en/of uitgebreider PMO en gebruikt de uitkomsten op tot aan herstel of vermindering van de ernstige hinder van de groepsniveau voor het Arbobeleid. klachten op het werk. De bedrijfsarts overlegt met hoofdbehandelaar en/of leidinggevenden over nader onderzoek en PI4: De bedrijfsarts monitort en evalueert de genomen interventiemogelijkheden als herstel werkvermogen dreigt te preventieve maatregelen als onderdeel van het Arbobeleid. mislukken omdat de klachten verergeren ondanks adequate behandeling en preventieve maatregelen op het werk of er uiterlijk 4 weken na de start van de geadviseerde interventies geen enkele verbetering is op getreden.