Richtlijn Zwangerschap,

Postpartumperiode en Werk Gedeeltelijke herziening 2024 Individuele begeleiding en beleidsadvisering door de bedrijfsarts werken aan gezond werken

Individuele begeleiding, preventief consult, risicoprofiiel en interventie

Wat Hoe Risicoprofiel opstellen Preventief consult (bepaal werkgebonden en persoonsgebonden risicofactoren). Werkgebonden risicofactoren bepalen Beoordelen: fysieke werkbelasting, werktijden (onregelmatige en/of lange werktijden en ploegendienst), mentale werkbelasting (werkdruk incl. taakeisen, regel-mogelijkheden en sociale steun), agressie, chemische factoren, biologische factoren, fysische factoren (niet-) ioniserende straling, temperaturen, geluid, trillingen, overdruk. RI&E raadplegen. Persoonsgebonden risicofactoren bepalen Beoordelen: belaste algemene anamnese, belaste obstetrische anamnese, abnormaal verloop en/of belast-baarheid tijdens de zwangerschap, abnormaal verloop en/of belastbaarheid tijdens de postpartumperiode. Interventie(s) Werkplan opstellen o.b.v. verhoogd risicoprofiel, inclusief aanpak risicofactoren (let ook op inadequaat arbobeleid). Werkende en werkgever adviseren. Voorlichting aan de zwangere en vervolgcontact. Interventies bij verzuim Risicoprofiel toetsen tijdens de zwangerschap en tijdens de Beoordelen of actualisatie risicoprofiel nodig is. postpartumperiode Zo nodig het werkplan aanpassen: werkende en werkgever adviseren.

Individuele begeleiding, preventief consult, risicoprofiiel en interventie

Wat Hoe Evaluatie Bij een verhoogd risicoprofiel zonder verzuim 3-6 weken na preventief consult beoordelen of acties Evalueren tot aanpassingen/maatregelen voldoende hebben geleid tot voorkómen risico’s. Zo nodig bijstellen gerealiseerd zijn risicoprofiel en bijstellenwerkplan. Bij verzuim tijdens de zwangerschap 3 weken na 1e verzuimspreekuur beoordelen of acties Evalueren om de 3-6 weken tot zwangerschapsverlof of voldoende zijn ter voorkoming van risico’s. Zo nodig volledige werkhervatting bijstellen risicoprofiel en aanpassen werkplan. Bij verzuim in de postpartumperiode 2 weken na einde bevallingsverlof beoordelen of acties Evalueren om de 3-6 weken tot volledige werkhervatting voldoende zijn ter voorkoming van risico’s. Zo nodig bijstellen risicoprofiel an aanpassen werkplan. Arbo-beleidsadvisering Specifieke werkgebonden risico’s ●Werkgebonden risicofactoren beoordelen en toetsen Risicovolle arbeidsomstandigheden aan de recente algemene en specifieke RI&E. Risico’s niet (recent) in kaart gebracht ●Zonodig adviseren over: Adequaat arbobeleid ●wettelijke verplichtingen Wettelijke verplichtingen ●adequaat arbobeleid voor werknemers tijdens Protocol informatievoorziening ●zwangerschap en in de postpartumperiode ●protocol informatievoorziening ●preventief consult door de bedrijfsarts.

Inleiding

Dit is een herziene versie van de richtlijn die eerder in 2007 verscheen. Het is belangrijk richtlijnen actueel te houden, zodat deze bruikbaar blijven voor de praktijk. Nieuwe wetenschappelijke inzichten kunnen aanleiding zijn een richtlijn te actualiseren. Echter ook nieuwe wet- en regelgeving, veranderde wensen van patiënten/cliënten of van gebruikers van de richtlijn kunnen reden zijn een richtlijn te updaten. Het ontwikkelen van deze richtlijn kon door de NVAB worden Postpartum: de periode na de bevalling. gerealiseerd in het kader van een door het Ministerie van Een onderverdeling kan worden gemaakt in de kraamperiode Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) gefinancierd en (10 dagen), de periode tot 6 weken na de bevalling waarin de bij TNO geplaatst onderzoeksprogramma. Als subsidieverbaarmoeder (in grootte en slijmvlies) zich weer herstelt, en strekker heeft SZW geen invloed gehad op de inhoud van de de periode tot 6 à 12 maanden daarna waarin het hormonale richtlijn. Het aanpassen van de richtlijn in 2024 kon worden systeem en het bewegingsapparaat zich weer herstellen. gerealiseerd vanuit het interne budget van de NVAB. Daarnaast moet de vrouw op psychosociaal vlak een nieuw evenwicht vinden. Te korte en onderbroken nachtrust, het

Begripsbepaling

geven van borstvoeding, het wennen aan de rol van jonge In de advisering en begeleiding door de bedrijfsarts rondom ouder (zeker bij het eerste kind) en het nieuwe evenwicht door zwangerschap en postpartumperiode zijn drie fases te de combinatie van werk en de zorg voor een jong kind kan tot onderscheiden: een veranderde belastbaarheid leiden. Blootstelling van de moeder die borstvoeding geeft aan toxische stoffen kan via de Preconceptuele fase: de periode voorafgaand aan de moedermelk leiden tot risico’s voor de baby. zwangerschap. Mannen en vrouwen kunnen beroepsmatig blootgesteld Gezien de omvang van de problematiek van de preconceptuele worden aan invloeden die een nadelige invloed hebben op de fase wordt geadviseerd dit onderdeel in een aparte richtlijn reproductieve organen, bijvoorbeeld reprotoxische stoffen. In te verwerken. Deze richtlijn geeft aanbevelingen voor vroudeze periode kan er sprake zijn van vruchtbaarheidsbevordewelijke werknemers, en beperkt zich tot de 2 e en 3e fase: de rende behandelingen. zwangerschap en de postpartumperiode. Zwangerschap: de periode vanaf de conceptie tot en met de Werknemer dient in deze richtlijn breder te worden opgevat bevalling. dan de omschrijving daarvan in Van Dale. In deze richtlijn Afhankelijk van het trimester van de zwangerschap treden er wordt met ‘werknemer’ een ieder bedoeld die werk verricht, bij de vrouw veel lichamelijke betaald of onbetaald, in loondienst, als zelfstandige, of als en geestelijke veranderingen op die van invloed zijn op de vrijwilliger. belastbaarheid. Daarnaast moet het zich ontwikkelende kind beschermd worden tegen schadelijke invloeden vanuit de

Zwangerschap, postpartumperiode en werk1

werkomgeving. Doordat de belastbaarheid van de zwangere vrouw vermindert gedurende de zwangerschap, kan er snel een disbalans

1 Deze richtlijn gaat zoals gezegd niet over de preconceptionele fase. Niet omdat die fase niet belangrijk is, maar omdat dat een ander soort richtlijn

vergt.

ontstaan tussen belasting en belastbaarheid op het werk. factoren) en wordt voorlichting gegeven. Bij een verhoogd Ook het geven van borstvoeding de eerste maanden na de risicoprofiel bespreekt de bedrijfsarts preventieve maatrebevalling vraagt van vrouwen veel extra energie. Tijdens de gelen en werkaanpassingen. In deze herziene versie van de zwangerschap zijn de meest voorkomende verzuimdiagnoses richtlijn ‘Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk’ heeft vermoeidheid (50%) en klachten van het bewegingsapparaat het preventief consult een nog centralere rol gekregen. (33%) (Van Beukering, 2002). Daarnaast veroorzaken klachten van het bewegingsapparaat postpartum meer dan de helft

Aanleiding en uitgangspunten voor herziening van

de richtlijn uit 2007 (56%) van de verzuimgevallen. Bij 30% gaat het om bekkenklachten (Van Beukering, 2002). De eerste versie van de richtlijn ‘Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk’ is in 2007 ontwikkeld voor en door Fysiek zwaar werk, psychisch belastend werk (hoge taakeisen, bedrijfsartsen. Behalve de datering van het document weinig regelmogelijkheden, gebrekkige sociale steun) en/ vormt met name het beschikbaar komen van gegevens uit of onregelmatige werktijden (ploegendienst of nachtdienst) nieuw onderzoek aanleiding voor een update. De concreet te vergroten de kans op gehele of gedeeltelijke uitval tijdens de benoemen punten voor herziening zijn: zwangerschap (Cuelenaere & Van Deursen, 2004; Houtman ●Gegevens uit nieuw onderzoek betreffen in ieder geval de et al. 2007). Veel voorkomende belastende factoren zijn werkgebonden risicofactoren oa. fysieke werkbelasting, staand werk, tillen, stressvol werk, solistisch werk en lange werkstress en werktijden. Daarnaast is het belangrijk ook reistijden. In een aantal specifieke beroepen vormen ook de literatuur over persoonsgebonden risicofactoren te biologische en chemische agentia in het werk een risico voor updaten; het ongeboren kind. Tijdige aanpassingen in het werk, zoals ●Evaluatie van het preventief consult en hulpmiddelen bij de vermindering van uren en verlichting van taken of door inzet implementatie hiervan (zie o.a. Van Beukering & Verbeek, van vervangend werk, kunnen ziekteverzuim voorkomen 2010); gedurende de zwangerschap. Belemmerende factoren zijn ●Samenwerking Bedrijfsartsen – Verloskundigen (NVAB hierbij echter dat vrouwen niet altijd om werkaanpassingen 2012); (durven te) vragen en gebrek aan flexibiliteit bij de werkgever. ●Kosteneffectiviteit van preventieve maatregelen bij Het patiëntperspectief is tevens van belang: als de zwangere zwangere werkneemsters: hierover is recent een literavrouw tijdens eerdere zwangerschappen problemen heeft tuuronderzoek verschenen (ZonMw 2014); ondervonden, is het moeilijker haar te stimuleren vanwege de ●Evidencetabellen toevoegen van de nieuwe studies. In de angst dat het weer fout zal gaan (Houtman et al. 2007). versie uit 2007 waren geen evidencetabellen opgenomen; ●Aandacht voor implementatie van de richtlijn. Hier is Vroegtijdige voorlichting tijdens de zwangerschap over hoe inmiddels enig onderzoek naar gedaan (Samenwerking kan worden omgegaan met werk-gebonden risico’s, de invloed Bedrijfsartsen- Verloskundigen, NVAB 2012). van de zwangerschap op de belastbaarheid en over wettelijke regelingen die het langer doorwerken ondersteunen is een

Verschillen ten opzichte van de richtlijn uit 2007

effectieve preventieve maatregel van ziekteverzuim (Houtman Vorm et al. 2007). Preventie kan leiden tot een aanzienlijke verbe- Deze geactualiseerde richtlijn begint met de individuele tering van de gezondheid van zwangere werkenden en van begeleiding (hoofdstuk 1-3) en behandelt daarna de beleidshun (ongeboren) kind (Van Beukering & Brand, 2004). In de advisering (hoofdstuk 4). NVAB-richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk De werk- en persoonsgebonden risicofactoren - in 2007 opuit 2007 werd dan ook het door de bedrijfsarts uit te voeren genomen als bijlage - staan nu in de richtlijn, zie hoofdstuk 1: preventief consult geïntroduceerd. Gedurende het preventief ●Tabel 2: Werkgebonden risicofactoren; consult wordt door de bedrijfsarts een risicoprofiel opge- ●Tabel 3: Persoonsgebonden risicofactoren steld (op basis van de werkgebonden en persoonsgebonden (tekst samengevoegd). richtlijn heeft een wisselwerking op de kennisoverdracht

Werkgerelateerde risicofactoren voor negatieve

tussen bedrijfsarts en verloskundig zorgverlener. zwangerschapsuitkomsten Aandacht voor de communicatie met zorgverleners over de ●Fysieke werkbelasting: adviezen werkaanpassing nu ook mogelijkheid dat zij hun cliënten altijd kunnen verwijzen naar voor de 20e zwangerschapsweek op basis van evidence; een bedrijfsarts met vragen over zwangerschap(-swens). ●Onregelmatige werktijden: geen negatieve gevolgen door onregelmatig werk voor de 20e zwangerschapsweek: niet

Beleidsadvisering

alleen op basis van consensus zoals in de versie van 2007, Er is meer aandacht voor implementatie van de richtlijn en een maar nu ook op basis van evidence. Uitzondering zijn vaste voorbeeld van een beleidsplan is als bijlage toegevoegd. nachtdiensten en onregelmatig werk na de 20e zwangerschapsweek;

Bijlagen

●Chemische factoren: eenvoudig schema toegevoegd om na ●Er zijn evidencetabellen toegevoegd (in 2007 waren geen te gaan of een stof schadelijk is; evidence-tabellen opgenomen); ●Biologische factoren: geactualiseerd in overleg met RIVM ●De bijlage over wetgeving is geactualiseerd (‘Modernisering en 3 bijlagen samengevoegd tot 1 tabel. regelingen voor verlof en arbeidstijden’) en uitgebreid met informatie van College van de rechten van de mens en

Persoonsgebonden risicofactoren voor negatieve

Stichting van de Arbeid; zwangerschapsuitkomsten. ●Extra bijlagen Herzien is in overleg met en/of op basis van richtlijnen van −Checklist voor medisch dossier ; curatieve sector verschenen sinds 2007 (o.a. NVOG, NHG, −Performance indicatoren; KNOV) of vanwege veranderde wetgeving. Dit geldt voor: −Voorlichtingsmateriaal en hulpmiddelen over arbeidsom- ●Meerlingzwangerschap; standigheden en rechten; ●Herhaalde miskraam; −Borstvoeding: in deze herziene richtlijn is de informatie ●Recidief spontane vroeggeboorte; uitgebreid met voorbeelden en mogelijkheden voor het ●Foetale groeirestrictie; combineren van borstvoeding en werk; ●Diabetes mellitus en diabetes gravidarum; −Gezamenlijke besluitvorming. ●Vruchtwater punctie; ●IVF punctie en terugplaatsing;

Aanleiding en uitgangspunten voor aanpassing

van de richtlijn uit 2018 ●Bevalling tussen 16 en 24 weken; ●Bevalling van een prematuur, dysmatuur of ernstig zieke

Advies werk tijdens en na PE/HELLP-syndroom

baby; Vrouwen die tijdens en na de zwangerschap en bevalling gedi- ●Postpartum psychose. agnosticeerd zijn met pre-eclampsie (PE)/HELLP-syndroom geven aan dat er weinig kennis en begrip is bij bedrijfsartsen

Preventief consult

van de gevolgen van deze aandoening. Een groot deel van de Het preventief consult is na introductie in 2007 geëvaluwerknemers met PE en HELLP syndroom is na het bevallingseerd. De naam ‘plan van aanpak’ is gewijzigd in ‘werkplan’. verlof nog niet voldoende hersteld om het werk te hervatten. Toegevoegd zijn hulpmiddelen bij de implementatie van het Het kan flinke en langdurige gevolgen hebben voor de belastpreventief consult (Checklist voor dossier en Beleidsplan). baarheid.

Samenwerking Bedrijfsartsen- Verloskundig zorgverleners

In de NVAB richtlijn noemen we wel allerlei adviezen Bij de verwijzing naar een verloskundig zorgverlener voegt over werkaanpassing bij zwangeren met hypertensie, en de bedrijfsarts het werkplan toe (werk-plan = advies aan de pre-eclampsie, en ook voor werkhervatting na de bevalling werkende/werkgever op basis van het risicoprofiel). Deze als er medische problemen zijn. Maar HELLP-syndroom staat er nog niet bij. Er is wel behoefte aan. Het duurt te lang om

Nachtdiensten en zwangerschap

hiermee te wachten tot we de richtlijn gaan herzien. De vraag

TABEL 2B Onregelmatige werktijden en ploegendienst: advies

is: wat is een goede aanbeveling om vrouwen met PE/HELLP, in is aangepast. de postpartumfase te begeleiden bij terugkeer naar werk na het

Inhoud van de richtlijn

bevallingsverlof In het achtergronddocument bij deze richtlijn worden zeven

(Update) Advies Meerlingzwangerschap en werk

uitgangsvragen beantwoord die betrekking hebben op Tot nu toe was er geen onderzoek beschikbaar over de belangrijke aspecten van de relatie tussen zwangerschap, (invloed van) werkomstandigheden van vrouwen met een postpartumperiode en werk. Literatuursearches zijn verricht meerling zwangerschap, en de invloed op de gezondheid van naar de effecten van werkgebonden (fysieke werkbelasting, moeder en kind(eren) zoals vroeggeboorte, laaggeboorte, onregelmatige werktijden, werkstress, chemische en biolohypertensie bij de moeder. Recent is er een prospectief gische factoren) en persoonsgebonden risicofactoren (bijv. onderzoek gedaan onder 383 Nederlandse werkende zwanmeerlingzwangerschap, herhaalde miskraam) op zwangergeren, die begeleid werden door UMC’s in verband meerling schapsuitkomsten, waarmee het individuele risicoprofiel van zwangerschap (van Beukering et al. 2022). Dit is het eerste de zwangere vrouw bepaald kan worden. Tevens werden de onderzoek naar de invloed van werk op de uitkomst van bevorderende en belemmerende factoren voor het geven van meerlingzwangerschappen. Het had tot doel te beoordelen borstvoeding onder werkende vrouwen in kaart gebracht. Tot of de arbeidsomstandigheden van Nederlandse vrouwen met slot werd gezocht naar praktische handvaten voor een effeceen meerlingzwangerschap zijn aangepast aan de richtlijnen tieve(re) samenwerking tussen bedrijfsartsen en verloskundig en of de arbeidsomstandigheden het risico op vroeggeboorte zorgverleners. vergroten. De resultaten bevestigen het advies uit de richtlijn van 2018, wat In de richtlijn zijn de aanbevelingen uit het achtergronddogrotendeels was gebaseerd op expert opinion, maar zijn ook cument vertaald in een evidence-based aanpak voor het aanleiding tot een enkele herziening/aanvulling. handelen van bedrijfsartsen. Op onderstaande zeven vragen geeft de richtlijn antwoord.

(Update) Advies Nachtwerk en zwangerschap

●Werkgerelateerde risicofactoren voor negatieve zwanger- Na het verschijnen van de herziene richtlijn Zwangerschap, schapsuitkomsten; Peripartumperiode en Werk in 2018 zijn twee meta-analyses 1 Wat is het effect van de volgende werkgebonden risicogepubliceerd over de relatie tussen nachtwerk en zwangerfactoren op de uitkomst van de zwangerschap? schapsuitkomsten. De resultaten van deze meta-analyses

a. Fysieke werkbelasting

geven aanleiding om de aanbeveling over nachtwerk te herzien.

b. Onregelmatige werktijden

Daarnaast is in 2020 is de NVAB richtlijn Nachtwerk en gezond-

c. Werkstress

heid gepubliceerd met relevante informatie over gezamenlijke

d. Chemische factoren

besluitvorming bij het al dan niet voortzetten van nachtwerk.

e. Biologische factoren.

●Persoonsgebonden risicofactoren voor negatieve zwan-

Verschillen ten opzichte van de richtlijn uit 2018

gerschapsuitkomsten; PE/HELLP syndroom

2 Wat zijn de persoonsgebonden risicofactoren?

In TABEL 3D Abnormaal verloop belastbaarheid postpartum- ●Borstvoeding en werk; periode. (Aanhoudende klachten na) Pre eclampsie/ HELLP

3 Welke bevorderende en belemmerende factoren met

syndroom: advies is toegevoegd betrekking tot het geven van borst-voeding zijn er in relatie tot werk? Meerlingzwangerschap ●Preventief consult; In TABEL 3C Abnormaal verloop belastbaarheid zwanger-

4 Is het preventief consult voor zwangere vrouwen effec-

schap: Meerlingzwangerschap: advies is aangepast. tief ten aanzien van: a De uitkomst van de zwangerschap? Deze richtlijn vervangt de versies die eerder in 2007 en 2018 b Patiënt-/werknemerstevredenheid? werden gepubliceerd. c Kosten-baten? ●Samenwerken en consultatie;

Doelgroepen

5 Hoe kunnen bedrijfsartsen effectief samenwerken met Bedrijfsartsen en andere (zorg)professionals verloskundigen en gynaecologen? De aanbevelingen in de richtlijn zijn primair bedoeld voor  a  Hoe kunnen gegevens rondom werk en zwangerbedrijfsartsen en voor verzekeringsartsen in de arbo-rol. De schapsproblematiek (bij voorkeur gestandaardiseerd) adviezen zijn echter ook bruikbaar voor verloskundig zorgverworden uitgewisseld? leners t.b.v. zwangeren die niet in loondienst zijn. Daarnaast b Korte(re) lijnen kunnen de aanbevelingen ook worden geraadpleegd door Hoe kan zo nodig rechtstreeks overleg tussen bedrijfsandere adviseurs op het gebied van arbeid en gezondheid arts en hoofdbehandelaar en andersom plaatsvinden? zoals arbeidshygiënsten, veiligheidskundigen, A&O-des-

6 Wanneer moet de bedrijfsarts overleggen met respec-

kundigen, arboverpleegkundigen en door verloskundig tievelijk verwijzen naar een gynaecoloog/verloskundige? zorgverleners. ●Evaluatie;

7 Hoe kan de voortgang of stagnatie van functioneren bij

Werkenden gedurende de zwangerschap en lactatieperiode zwangere werkenden en tijdens de postpartumperiode De beschreven begeleiding/zorg in deze richtlijn is bedoeld op een transparante en aanvaardbare wijze door de voor werkenden tijdens de zwangerschap en in de postparbedrijfsarts worden geëvalueerd? tumperiode. Met deze richtlijn in de hand kan de werkende tijdens de zwangerschap en de lactatieperiode de eigen Voor deze richtlijn is een achtergronddocument beschikarbeidsomstandigheden actief beïnvloeden. baar met de wetenschappelijke verantwoording van en de onderbouwing bij de aanbevelingen voor het h andelen van de

Management van organisaties

bedrijfsarts in de richtlijn. Beide documenten zijn na autori- De beschreven advisering richt zich ook op het management satie door de NVAB te vinden via www.nvab-online.nl. van organisaties waar mogelijk sprake is van risicovolle werkgebonden factoren voor (het ontwikkelen van) klachten van

Doelstelling

zwangere werkenden of werkenden in de postpartumperiode. De richtlijn Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk is een begeleidingsrichtlijn voor bedrijfs-geneeskundig handelen in

Kernelementen van de richtlijn

geval van klachten of complicaties bij de individuele zwangere Verminderen van klachten en risico’s in de werksituatie en bij de moeder die na het bevallingsverlof weer gaat werken. De richtlijn is evidence-based. Dat wil zeggen dat de Expliciete aandacht wordt besteed aan arbocuratieve samenaanbevelingen zoveel mogelijk zijn gebaseerd op resultaten werking. Daarnaast is het een richtlijn om bedrijfsartsen te uit systematisch verzameld wetenschappelijk onderzoek ondersteunen bij het vertalen van risicofactoren naar een gecombineerd met praktische ervaringen van professionals preventief organisatiegericht beleidsadvies aan werkgevers en waarden en voorkeuren van werknemers. We hebben voor zwangeren en voor werkenden gedurende de postpardaarbij in kaart gebracht wat het effect van interventies is op tumperiode. Voorlichting en preventief beleid zal leiden tot het verminderen van klachten in de werksituatie. De richtlijn gezondheidswinst bij zowel de zwangere als het (ongeboren) stelt een aanpak voor waarbij bedrijfsartsen aandacht hebben kind: gevolg is minder verzuim bij de werknemer, zowel tijdens voor de individuele risicofactoren (persoons- en werkgede zwangerschap als in de postpartumperiode, en minder bonden) en het organisatiebeleid/arbobeleid voor zwangeren afwijkingen bij zowel de zwangere zelf als het kind. (o.a. laag en werkende vrouwen in de postpartumperiode. Dat wil niet geboortegewicht of vroeggeboorte). zeggen dat andere zaken niet belangrijk (kunnen) zijn, maar die staan niet in deze richtlijn.

Bedrijfsgeneeskundig beleid voeren en maatregelen nemen

Gezamenlijke besluitvorming vraagt om een goed geïnfor- In de richtlijn is opgenomen wat bekend is over werkgebonden meerde werknemer die in staat is keuzes te maken na een en persoonsgebonden risicofactoren die van invloed zijn op weging van voordelen en nadelen van alternatieven. negatieve zwangerschapsuitkomsten. Op basis van deze De volgende punten moeten aan de orde komen: informatie kunnen bedrijfsartsen beleid voeren en maatre- 1 Wat zijn de opties? gelen nemen/adviseren. 2 Wat zijn de voor- en nadelen? 3 Wat betekent dit in deze situatie voor de werknemer?

ICF-model, participatieve aanpak en gezamenlijke besluit-

Bedrijfsarts en werknemer bespreken dit samen en komen vorming samen tot een keuze. Om de gezondheid van zwangere werkenden te bevorderen, kunnen interventies zowel gericht zijn op de organisatie als Bij de keuze van de interventies is het patiëntperspectief op de werkende zelf. Hoewel dat onderscheid niet altijd even meegewogen. De bedrijfsarts houdt rekening met aard, strikt te hanteren is, geeft het wel een goed inzicht in de ernst en beloop van de problematiek bij beslissingen over verschillende mogelijkheden om (preventief) te interveniëren. het individuele beleid. Om verergering van de problematiek Werkplekgerichte (preventieve) organisatorische maatregelen te voorkomen, overweegt de bedrijfsarts met de betrokkene kunnen op de gezondheid, op de omgeving of op het gedrag in eerste instantie de lichtste, eenvoudigste interventie gericht zijn (uitgangspunten ICF-model). Maatregelen gericht waarvan bekend is dat er resultaat mee kan worden bereikt. op de werkende zijn bijvoorbeeld het versterken van de regel- Bij onvoldoende herstel wordt overgestapt op intensievere, mogelijkheden en sociale steun op het werk. Hierbij kan de meer passende interventies, in navolging van de richtlijnaanbedrijfsarts samen met de werkende belemmerende factoren bevelingen. (laten) aanpakken door gebruik te maken van de participatieve aanpak. Er zijn aanwijzingen dat deze aanpak effectief is om

Terugvalpreventie

de blootstelling aan fysieke en psychosociale risicofactoren Ter voorkoming van terugval en een chronisch beloop van te verminderen en het functioneren (werkprestatie) te verbeproblemen en klachten worden altijd interventies overwogen teren. Bij een participatieve aanpak hebben de werkende en die de kans op terugval of herhaling voorkomen. Dreigende de organisatie een grote stem in het bepalen van de knelterugval kan worden voorkomen door regelmatige monitoring punten en oplossingen, en ook bij het opstellen en uitvoeren en door het maken van afspraken over contact-mogelijkvan het plan van aanpak. De bedrijfsarts heeft hierbij vooral de heden bij een dreigende terugval. Het is belangrijk dat de rol van procesbegeleider (Leidraad Participatieve aanpak op bedrijfsarts hier tijdens de begeleiding ook expliciet aandacht de werkplek (Huysmans et.al, 2016). ). Gezamenlijke besluitaan besteedt en zwangere werkenden het vertrouwen en de vorming (shared decision making) gaat ervan uit dat betrokken aanmoediging geeft die benodigd zijn bij zelfmanagement. en goed geïnformeerde patiënten doorgaans verstandige keuzes maken, beter meewerken aan hun behandeling en in

Perspectief werknemers/patiënten en werk-

gevers grotere mate tevreden zijn over de geboden zorg. Ook in de bedrijfsgezondheidszorg groeit de aandacht voor het belang In de projectgroep die de richtlijn ontwikkelde participeerden van shared decision making. Het gaat hierbij over het delen twee leden namens zwangere werkenden. van informatie met de werkende over met name de diagnostiek en behandelings- of begeleidingsmogelijkheden, zodat

Commentaarfase

de werkende en de bedrijfsarts gezamenlijk de informatie De conceptteksten van de richtlijn en het achtergronddocukunnen wegen en samen kunnen beslissen over de interventie. ment zijn ter becommentariëring voorgelegd aan: Gezamenlijke besluitvorming speelt bij alle contacten tussen ●inhoudelijke experts (op de diverse terreinen die in de bedrijfsarts en werkende een rol en in het kader van deze richtlijn de revue passeren); richtlijn, vooral ook ook bij het preventief consult. ●vertegenwoordigers namens zwangere werkenden; ●werknemer- en werkgeversorganisaties; ●gezamenlijke besluitvorming tot stand brengen en op basis ●participerende beroepsverenigingen; daarvan adviseren over interventies gericht op werk- ●leden van de NVAB. hervatting. Zie ook bijlage 8. Van 10 professionals uit de betrokken beroepsgroep (bedrijfs- ●werkgevers adviseren bij het opstellen en uitvoeren arts) is commentaar ontvangen en verwerkt, alsmede van 6 van beleid om vrouwen gedurende de zwangerschap en experts, een participerende organisaties en een organisatie de postpartumperiode in staat te stellen hun werk te namens zwangere werkenden. De lijst met referenten is als behouden. bijlage opgenomen in het achtergronddocument. Met behulp van performance indicatoren kan beoordeeld

Voorwaarden voor uitvoering van de richtlijn

worden of de richtlijn conform de belangrijkste aanbeve- De bedrijfsarts is verantwoordelijk voor de begeleiding lingen is uitgevoerd. Performance indicatoren zijn meetbare van werkende vrouwen gedurende de zwangerschap en de programma-tische of normatieve aspecten die door de kernpostpartumperiode. Van de bedrijfsarts wordt verwacht en projectgroep vanuit de inhoud van de richtlijn belangrijk dat hij over mogelijkheden en vaardigheden beschikt om worden gevonden. De performance indicatoren zijn opgeeen probleemdiagnose op te stellen op grond van anamnese nomen in bijlage 5. en lichamelijk onderzoek, eventueel aangevuld met verder onderzoek, overleg of verwijzing2. Ook zorgt de bedrijfsarts

Juridische betekenis

er voor dat hij over relevante medische informatie beschikt Richtlijnen zijn op evidence en consensus gebaseerde aanbenodig voor een adequate advisering over werken tijdens de velingen waaraan betreffende profes-sionals moeten voldoen zwangerschap. De bedrijfsarts wint doorgaans informatie in om kwalitatief goede advisering en zorg te verlenen. Richtbij de verloskundig zorgverlener (gynaecoloog/verloskundige) lijnen zijn geen wettelijke voorschriften. Na autorisatie van de en stemt zo nodig het beleid af. richtlijn door een beroepsvereniging wordt de richtlijn gezien als deel van de ‘professionele standaard’. Professionals kunnen De bedrijfsarts adviseert de werknemer en de werkgever/ op basis van hun professionele autonomie zo nodig afwijken leidinggevende over de werkomstandig-heden. van de richtlijn. Dit kan in bepaalde situaties zelfs noodzakelijk zijn. Een professional die van de richtlijn afwijkt, moet dit Van de artsen in het domein Arbeid en Gezondheid die werken beargumenteren en documenteren (Hulshof CTJ. Introductie met deze richtlijn wordt verwacht dat zij: NVAB-richtlijnen. Utrecht: 2009, Kwaliteitsbureau NVAB). ●de benodigde tijd hebben om: −aan zwangeren voor het eerste spreekuurcontact/

Implementatie

preventief consult van circa een half uur extra (mede in De projectgroep heeft de belemmerende en bevordeverband met het opstellen van een risicopfiel); rende factoren4 voor implementatie van deze richtlijn in −aan zwangeren voor periodieke spreekuurcontacten de dagelijkse praktijk besproken. Omdat de richtlijn veel vanaf de probleemdiagnose/risicoprofiel; met een aanbevelingen doet, is toepassing in de praktijk niet altijd frequentie van 4 tot 8 weken afhankelijk van de (ernst) eenvoudig. van de werk- en persoonsgebonden risicofactoren

Belemmerende factoren

(ongeacht de eventueel wettelijk verplichte periodiciteit ●Verschil in toegang tot bedrijfsartsen voor zwangere m.b.t. de Wet verbetering poortwachter). werkenden; −voor de uitleg van het arbobeleid voor zwangeren3; ●Dat het werk van zwangere werknemers soms niet wordt −aan het toepassen van de participatieve aanpak. aangepast, is mogelijk te wijten aan de opvatting bij werk- ●zwangeren moeten begeleiden zodat zij kunnen blijven gevers dat het treffen van preventieve maatregelen niet functioneren (of kunnen re-integreren). loont. Het is belangrijk om te onderzoeken hoe werkgevers

2 Zie NVAB-Leidraad Verwijzen door de bedrijfsarts

3 Zie ook bijlage 1 (Protocol informatievoorziening)

4  Zie ook: Samenwerking Bedrijfsartsen – Verloskundigen (NVAB 2012) en Gezond werken tijdens de zwanger-schap: Wat leveren preventieve

maatregelen op? In het kader van arbocuratieve samenwerking tijdens de zwangerschap (ZonMw, M.D.M. Van Beukering en T. Brand, januari 2014). gestimuleerd kunnen worden om preventieve maatregelen

Evaluatie en actualisering

te nemen en te achterhalen of een andere verdeling van Binnen de financiering door SZW zijn geen middelen gerekosten en baten daarbij behulpzaam kan zijn. Een effectieserveerd voor de evaluatie noch voor de actualisatie van de vere samenwerking tussen de verschillende hulpverleners richtlijn. De auteurs van de richtlijn doen de aanbeveling om in de reguliere en de arbocuratieve sector kan ook een de richtlijn te herzien op basis van nieuwe wetenschappelijke belangrijke rol spelen; inzichten of na maximaal 5 jaar. De NVAB is verantwoordelijk ●Slechte bekendheid bij de curatieve sector van richtlijnen voor de initiërende activiteiten voor een actualiseringstraject. rond het onderwerp zwangerschap en werk, terwijl ze er NB. Referenties voor de genoemde literatuur zijn te vinden op wel veel vragen over krijgen. pag. 12 van het bij deze richtlijn behorende achtergrond-

Bevorderende factoren

document. ●Meer kennis over zwangerschap en werk in de curatieve sector; ●Direct kunnen verwijzen naar de bedrijfsarts door verloskundig zorgverleners zal de samen-werking tussen beiden verbeteren. Het is belangrijk om verloskundig zorgverleners actief over deze verwijsmogelijkheid te informeren (men is hier veelal niet van op de hoogte). ●Meer aandacht/subsidiemogelijkheden voor projecten over zwangerschap en werk bij ZonMw/SZW; ●Het per 01-07-2017 ingevoerde arbeidsomstandighedenspreekuur (Arbowet: open spreekuur).

Aanbevelingen voor implementatie

Om de implementatie te bevorderen geeft de projectgroep de volgende aanbevelingen: ●Organiseren van (multidisciplinaire) nascholing voor bedrijfsartsen (en verloskundig zorgverle-ners) waarin in ieder geval aandacht wordt besteed aan de volgende hulpmiddelen: −Ontwikkelen van een praktisch hulpmiddel voor verloskundig zorgverleners om een indruk te krijgen van de werkgebonden risicofactoren die mogelijk een rol spelen bij de zwangere vrouw. NB. Mede op basis van deze richtlijn wordt voor verloskundig zorgverleners (als onder-deel van het onderzoeksproject Arbeid en gezond zwanger-Maak er werk van! in het Erasmus MC ) korte screeningslijst ontwikkeld (7 items) over werkgebonden risico-factoren bij de zwangere vrouw. ●Samenwerking met KNOV en NVOG bij organiseren van (na) scholing en ontwikkelen van implementatiehulpmiddelen; ●Ontwikkelen van implementatie-instrumenten. Richtlijn Zwangerschap,

Individuele begeleiding: risicoprofiel en interventie

Vroegtijdige voorlichting tijdens de zwangerschap over hoe om te gaan met werkgebonden risico’s, over de invloed van de zwangerschap op de belastbaarheid en over wettelijke regelingen die het langer doorwerken ondersteunen, is een effectieve preventieve maatregel van ziekteverzuim (Houtman et al. 2007). Preventie kan leiden tot een aanzienlijke verbetering van de gezondheid van zwangere werkenden en van hun (ongeboren) kind (Van Beukering & Brand, 2004).

1 Preventief consult: risicoprofiel,

werkplan en advies

A Individueel risicoprofiel

Om de risico’s voor moeder en kind gedurende de zwangerschap en de postpartumperiode te beoordelen, brengt de Na melding van de zwangerschap aan de werkgever wordt elke bedrijfsarts de werk- en persoonsgebonden risicofactoren zwangere werknemer bij de bedrijfsarts uitgenodigd voor een systematisch in kaart. Een verhoogd risicoprofiel resulteert preventief consult. Voor de werknemer is dat consult vrijwillig. in een individueel werkplan waarin staat hoe de risico- Gedurende het preventief consult inventariseert de bedrijfsfactoren aangepakt worden. De bedrijfsarts adviseert de arts de werkgebonden en de persoons-gebonden factoren zwangere werknemer (en zonodig ook de werkgever en/of en stelt een risicoprofiel op. Zie bijlage 1 voor argumenten die leidinggevende) over preventieve maatregelen en eventuele pleiten voor een preventief consult. werkaanpassingen. Tabel 1. Inhoud individueel risicoprofiel Werkgebonden risicofactoren Persoonsgebonden risicofactoren Fysieke werkbelasting Belaste algemene anamnese Werktijden: onregelmatige en/of lange werktijden en Belaste obstetrische anamnese ploegendienst Mentale werkbelasting: werkdruk (incl. taakeisen, regel- Abnormaal verloop en/of belastbaarheid tijdens de mogelijkheden, sociale steun) en agressie zwangerschap Chemische factoren Abnormaal verloop en/of belastbaarheid tijdens de postpartumperiode Biologische factoren Fysische factoren (niet-) ioniserende straling, temperaturen, geluid, trillingen, overdruk.

Werkgebonden risicofactoren

●Breng met behulp van tabel 2A t/m 2F de individuele werkbelasting in kaart en beoordeel of er sprake is van een of meer genoemde werkgebonden risicofactoren; ●Raadpleeg ook de RI&E. Tabel 2. Werkgebonden risicofactoren en interventies.

2a Fysieke werkbelasting en interventies

Risicofactoren Interventie(s) Fysieke werkbelasting Zwaar tillen en dragen ●Adviseer zo weinig mogelijk te tillen/dragen gedurende de gehele zwangerschap (maximaal gewichten van 10 kg, vanaf 20e week max. 10x5 kg per dag, vanaf 30e week max. 5x5 kg per dag). Langdurig staan en lopen ●Adviseer lang staan gedurende de gehele zwangerschap zoveel mogelijk te vermijden. ●Adviseer het staan af te wisselen met lopen en zitten. ●Adviseer vanaf 20e zwangerschapsweek max. 3 uur staan en lopen, vanaf 30e zwangerschaps-week max. 2 uur staan en lopen per werkdag. Bukken, hurken en knielen ●Adviseer zo weinig mogelijk te bukken/hurken/-knielen gedurende de gehele zwangerschap (max. 25x per dag, vanaf 30e week max. 1x per uur).

2b Onregelmatige werktijden en ploegendienst

Risicofactoren Interventie(s) Werktijden: onregelmatige en/of lange ●Adviseer gedurende de zwangerschap en gedurende de postparwerktijden en ploegendienst tumperiode (tot 6 maanden na de bevalling) vanaf de 20e week geen nachtdiensten te draaien (geen werk tussen 23:00 en 07:00 uur). ●Overweeg om te adviseren vanaf 12 weken geen nachtdiensten te draaien. Bespreek met de betrokkene de mogelijke gevolgen van het draaien van nachtdiensten vanaf de 12e week én haar behoeften en mogelijkheden. Gebruik hiervoor de bijlage 9 ‘Gezamenlijke besluitvorming Nachtwerk en 12-20 weken zwangerschap’. ●Adviseer te stoppen met nachtdiensten bij 12 weken bij: −complicaties van de zwangerschap, zie daarvoor in deze richtlijn de ook specifieke adviezen −algemene gezondheidsklachten (zoals vermoeidheid, slaapklachten, misselijkheid of psychische klachten) −belastende arbeidsomstandigheden (fysieke belasting, werkdruk) −belaste obstetrische voorgeschiedenis ●Adviseer −regelmatige werktijden met 12 uur hersteltijd ertussen om te reizen, te eten en te slapen. −geen overwerk te verrichten. −maximaal 9 uur per dag te werken en max. 40 uur per week. −geen vaste nachtdiensten te draaien gedurende gehele zwangerschap. ●Informeer betrokkene over haar wettelijk recht: −dat zij zo nodig een achtste van de werktijd extra rusttijd of pauzes mag nemen. −dat zij een kwart van werktijd aan voeden/kolven mag besteden (tot het kind 9 maanden oud is).

2c Mentale werkbelasting

Risicofactoren Interventie(s) Werkstress: werkdruk (incl. taakeisen, ●Adviseer werkgever/leidinggevende om (gevoel van) werkstress te regelmogelijk-heden, sociale steun) en verkleinen door: agressie. −de regelmogelijkheden van de zwangere te vergroten. −sociale ondersteuning te geven. −zo nodig de hoeveelheid werk te verminderen. ●Raadpleeg de RI&E of er risico op agressie/-geweld is. Zo ja: Vermijd blootstelling en adviseer vervangend werk aan te bieden.

2d Chemische blootstelling

Stappenplan voor het bepalen van de toxiciteit Stap 1 ●Stel vast aan welke chemische stof(fen) de zwangere is blootgesteld (raadpleeg zo mogelijk de RI&E van het bedrijf). Stap 2 ●Check via deze link of de stof voorkomt op de lijst van mutagene, carcinogene en voor de voort-planting toxische stoffen, die het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid jaarlijks publiceert. Stap 3 ●Zoek op internet naar MSDS (material safety data sheet) voor de op de lijst genoemde stof en beoordeel de toxiciteit voor de voortplanting. Stap 4 ●Beoordeel dan of de stof het DNA kan veranderen (hieronder vallen mutagene en veel carcinogene stoffen). ●Zo ja: Vermijd blootstelling, tenzij er sprake is van hetgeen hierna in stap 5 staat! Stap 5 Is er een veilige grenswaarde bekend waarop het DNA niet beschadigd kan worden en/of is er sprake van een ander werkingsmechanisme? Dan kan - op voorwaarde dat de blootstelling (ruim) beneden de grenswaarde blijft - met deze stof gewerkt worden. Stap 6 Is de grenswaarde niet bekend en/of is het werkingsmechanisme onduidelijk, of is de veiligheid van de stof niet gegarandeerd? ●Adviseer dan conform het voorzorgsprincipe, zodat de moeder tijdens het werk niet aan deze stoffen wordt bloot gesteld. Stap 7 ●Neem bij vragen of onduidelijkheden contact op met de helpdesk van het NCvB.

2e Biologische factoren (infectieziekten)

Specifieke informatie is te vinden in de BAH-kaart (KIZA) de LCI-richtlijn/App LCI-richtlijnen (RIVM) en op de website van de SBOH. Risicofactoren Interventie(s) Cytomegalie- In ons land wordt gedurende de zwangerschap niet gescreend op CMV. De interpretatie van virus (CMV) de diverse laboratoriumonderzoeken is moeilijk en bovendien zijn er geen mogelijkheden tot secundaire preventie of vroege behandeling (NVOG-richtlijn CMV en zwangerschap, 2017) ●Adviseer: −preventie d.m.v. standaard hygiënische maatregelen (goede handhygiëne: grondig wassen met water en zeep) vooral na contact met speeksel en urine van kinderen (bijv. bij verschonen luiers, knuffelcontact). −bij risicovolle handelingen altijd wegwerphandschoenen te dragen (bijv. bij verschonen/-verzorgen van anderen en bij het schoonmaken van speelgoed). Dus niet alleen bij een bewezen geval/uitbraak. ●Overweeg in geval van CMV in de werkomgeving passend werk voor zwangere werkenden (bijv. wanneer verscherpte handhygiëne in de praktijk niet mogelijk is). Hepatitis B (HBV) ●Draag er zorg voor dat zwangere werkenden in risicoberoepen goede instructies en voorlichting krijgen ter voorkoming van prik-, snij-, spat- en bijtincidenten. ●Adviseer bij voorkeur vaccinatie (aan te bieden) voor de zwangerschap. In de praktijk lijkt vaccinarie tijdens zwangerschap of borstvoeding geen probleem, mijd bij voorkeur de eerste drie maanden (zie LCI-richtlijn). NB. Iedereen die beroepsmatig een verhoogd risico loopt op hepatitis B heeft een indicatie voor een hepatitis B-vaccinatie.

Herpes simplex

●Adviseer met name zwangere medewerkers die frequent “speekselcontact” hebben (HSV) (tandartsen, mondhygiënisten, werknemers gehandicaptenzorg etc.) over de standaard hygiënische maatregelen. Humaan ●Draag zorg voor: immunodefici- −instructies en voorlichting over maatregelen ter voorkoming van prik-, snij-, spat- en ëntie virus (HIV) bijtincidenten aan werknemers in risicoberoepen. −vermijden van handelingen door zwangere werknemers bij een HIV-positieve persoon waarbij een potentieel besmettingsrisico bestaat. −Postexpositieprofylaxe (PEP) als er na blootstelling (maximum van 72 uur) sprake is van een verhoogd risico op HIV-besmetting, zoals na een prikaccident. Let Op! Gebruik van PEP moet gedurende de zwangerschap indien mogelijk worden voorkomen vanwege de mogelijke teratogene effecten. NB. De werkgever moet een werkgerelateerde HIV-infectie melden bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Kinkhoest

Bescherming vóór de zwangerschap door doorgemaakte ziekte of vaccinatie RVP (tot 5 jaar na vaccinatiedatum). De Gezondheidsraad adviseert gedurende de zwangerschap (3e trimester) nogmaals te vaccineren om zo de pasgeborene te beschermen. ●Adviseer in geval van niet, onvoldoende of onbekende mate van bescherming vanaf de 1e maand afstand te houden of mondkapje te dragen. Risico voor ongeboren en pasgeboren kind: beginnend 14 dagen voor de partus tot vaccinatie kind (RVP).

Lyme borreliose

●Adviseer: (ziekte van −het werk tijdens de zwangerschap zo te organi-seren dat blootstelling aan teken gemini- Lyme) maliseerd wordt. −de huid in te smeren met een insectenwerend middel waar DEET in zit. Let Op! Gebruik van DEET is kortdurend en meer dan 30% wordt niet geadviseerd voor zwangere vrouwen. −het dragen van dichte schoenen, lange mouwen en een lange broek met de pijpen in de sokken gestopt. Er is speciale werkkleding waarin de teek in een doodlopend stuk belandt. Lichte kleding doet de donkere teek eerder opvallen. Voor werknemers die beroepsmatig veel buiten werken, kan met permetrine geïmpregneerde kleding overwogen worden. −huid en kleding goed te controleren na werkzaamheden in de natuur.

Morbili (mazelen)

●Zorg ervoor dat: −de immuun- en vaccinatiestatus bij indiensttreding wordt vastgelegd bij een verhoogd risico op blootstelling aan mazelen of wanneer de kans op beroepsmatige overdracht naar (kwetsbare) derden aanwezig is, en dat er bij onvoldoende bescherming vaccinatie wordt aangeboden. −goede voorlichting wordt gegeven over infectierisico’s en wijze van transmissie aan werknemers met een verhoogd beroepsrisico op mazelen. −er gebruik wordt gemaakt van persoonlijke beschermingsmiddelen (zoals neus-mond bescherming, oogbescherming, handschoenen en eventueel een schort) als er gericht met mazelen wordt gewerkt (laboratorium). −niet-immune zwangeren contact met zieken vermijden en een (verdacht voor) mazelenpatiënt niet behandelen/verplegen. Let op! Mazelen zijn zeer besmettelijk. Daarom zijn algemene maatregelen zoals handenwassen en hoesthygiëne niet voldoende om transmissie te voorkomen. −bij risicovormers (niet-immuun en werkend met kwetsbaren/niet beschermden) een werkverbod wordt geadviseerd.

Parvo B19

Beleid op kindercentra, scholen en in de (gehandicapten)zorg: (erythema ●Adviseer voor alle vrouwen in de vruchtbare leeftijd vroege screening op parvo B19 indien infectiosum of gewerkt wordt met risicogroepen. vijfde ziekte) ●Zorg voor een antistoffenbepaling en beoordeel of de zwangere haar normale werkzaamheden voort kan zetten. NB. In afwachting van de uitslagen wordt de zwangere werknemer beschouwd als niet beschermd. ●Adviseer bij ontbreken antistoffen en een zwangerschap ≤20 weken contact met besmette kinderen te vermijden (door vervangend werk of verlof) NB. Vervangende werkzaamheden zijn noodzakelijk tot het einde van de epidemie (drie weken na de laatste erythema infectiosum) of tot en met tenmiste de 20ste week van de zwangerschap.

Q-koorts

●Adviseer zwangeren: −geen werkzaamheden te verrichten bij positieve bedrijven of in laboratoria waar gewerkt wordt met materialen die mogelijk Coxiella burnetii bevatten . ●Adviseer zwangere dierenartsen om tijdens het geboorteseizoen (bijvoorbeeld lammertijd) niet in de omgeving van (mogelijk) besmet vee (melkgeiten en melkschapen) te verblijven. Verspreiding kan namelijk over enige afstand plaatsvinden (bv via verspreiding van besmette stofdeeltjes).

Rubella (rode

●Adviseer werkgevers: hond) −om bij indiensttreding de vaccinatie- of immuunstatus na te gaan bij werknemers die een verhoogd risico lopen op blootstelling (bij contact met onbeschermden zoals baby’s/ immigranten/asielzoekers of gerichte blootstelling door laboratoriumwerk of reizend naar endemische gebieden) en indien nodig vaccinatie aan te bieden. NB. Rubella is een meldingsplichtige ziekte groep B2. ●Adviseer een zwangere: −gebruik te maken van persoonlijke beschermingsmiddelen zoals neus-mond bescherming, oogbescherming, handschoenen en eventueel een schort indien gericht met rubella wordt gewerkt (laboratoria, volgens protocol). NB. Zwangeren worden regelmatig getest op rubella. Dat is niet nodig. Als een zwangere sero-negatief is en ooit (≥ 1 keer) is gevaccineerd, is ze toch beschermd. Bij ontbreken van bescherming kan vaccinatie na de zwangerschap worden aangeboden.

Toxoplasmose

●Adviseer een zwangere: −bij eenmalige blootstelling (en géén klachten) hoe risicogedrag te vermijden is en stel haar gerust. In dit soort situaties is dit te prefereren boven sero-diagnostiek. NB. IgM-test is niet geschikt voor screening tijdens de zwangerschap vanwege het mogelijk persisteren van IgM-antistoffen. −bij hanteren van rauw vlees: handen te wassen en oppervlakken en gereedschappen die met rauw vlees in aanraking zijn gekomen te reinigen. −handschoenen te dragen bij werken met aarde (buitenwerk). −het verschonen van de kattenbak door anderen te laten doen, of zelf handschoenen te dragen. −vlees door en door te verhitten en geen rauw vlees te eten. −groente/fruit goed te wassen voor consumptie.

Varicella zoster

Bij risicocontact: (waterpokken) ●Stel de zwangere gerust in geval van waterpokken in de anamnese, of eerdere vaccinatie. Verdere actie is niet nodig. Ook niet als een eerder kind van de moeder waterpokken heeft gehad (er is nagenoeg geen kans op het ontwikkelen van waterpokken/CVS). ●Adviseer bij negatieve anamnese en risicocontact <96 uren geleden dat de verloskundig zorgverlener (na overleg met de viroloog) diezelfde dag de serostatus laat bepalen en varicella-zosterimmunoglobuline (VZIG) zal overwegen. NB. Indien risicocontact >96 uur geleden heeft plaatsgevonden, wordt het geven van VZIG ontraden. ●Meld clusters van huidaandoeningen in kinder-centra en scholen conform artikel 26 van de Wet publieke gezondheid bij de GGD. NB. In Nederland zijn individuele gevallen van varicella niet meldingsplichtig.

Zikavirus (ZIKV

Preventie: ●Adviseer zwangere vrouwen (of vrouwen die zwanger willen worden) hun reis naar endemisch gebied uit te stellen. ●Adviseer antimuggenmaatregelen (muggen-wering): −dragen van bedekkende kleding, ook overdag. −optimale huisvesting. −gebruik van horren en airconditioning. −slapen onder een klamboe. −onbedekte huid in te smeren met een muggen-werend middel dat DEET (diethyltoluamide) bevat. Let op! Voorzichtigheidshalve wordt geadviseerd om bij zwangeren concentraties boven de 30% te mijden. ●Adviseer vrouwen om tijdens de reis en de eerste maand na terugkomst niet zwanger te worden. ●Adviseer –na overleg met een deskundige- laboratoriumonderzoek voor alle zwangere vrouwen die in een ZIKV-epidemisch gebied zijn geweest. ●Adviseer dat mannen die een ZIKV-endemisch gebied hebben bezocht gedurende twee maanden na terugkomst een condoom gebruiken bij seksueel contact met een zwangere partner of een partner met een zwangerschapswens.

Beroepsziekte

●Meld een werkgerelateerde infectieziekte als beroepsziekte bij het NCvB: https://www.beroepsziekten.nl/melden

Ioniserende

●Adviseer de werkgever: straling −over wettelijke verplichtingen en wijs op Besluit Basisveiligheidsnormen Stralingsbescherming: Artikel 7.36 (Zwangere en borstvoedinggevende werknemers). Dit is gepubliceerd in het Staatblad 2017 nr. 404. −om in het informatieprotocol op te nemen dat zodra de radiologisch werker weet dat ze zwanger is, dit terstond meldt bij de leiding van de afdeling. Ter info: De werkgever dient er voor te zorgen dat de kans op accidenten met hoge doses straling minimaal is (ook tijdens de periode van borstvoeding). Zwangere vrouwen hoeven hun radiologische werkzaamheden niet te staken. Van groot belang is goede voorlichting en uitleg over de mogelijke risico’s. Hierbij kunnen de stralingsdeskundige en de stralingsarts (= bedrijfsarts die tevens deskundig is op het gebied van de stralingshygiëne) een belangrijke rol vervullen. In goed overleg met de betrokken zwangere medewerker kan dan worden besloten of er aanpassingen nodig zijn van de radiologische werkzaamheden. ●Adviseer de werkgever over wettelijke verplichtingen en wijs op toepassing van de “Richtlijn

Niet-ioniserende straling

Elektromagnetische velden in arbeidssituaties” om mogelijke blootstelling te laten bepalen (radiofrequenties, (door specialist). micro-golven) ●Geef de zwangere werknemer in geval van ongerustheid de juiste informatie om in onderling overleg te kunnen besluiten tot werkaanpassing (uitvoeren van niet-ioniserende werkzaamheden).

Temperaturen

●Adviseer: −blootstelling aan onbehaaglijke klimaatomstandigheden tijdens de zwangerschap te vermijden. −werkzaamheden onder extreme temperaturen (hitte, kou) te voorkómen. −gelegenheid te geven om periodiek af te koelen/op te warmen. −voldoende drinkmogelijkheid bij warmte. −voldoende (passende!) beschermende kleding bij kou. −de mogelijkheid om bij gematigde temperatuur in overleg met collega’s de temperatuur zelf te regelen. −dat tijdens borstvoeding over de blootstelling aan extreem hoge of lage temperaturen overlegd moet worden met de bedrijfsarts.

Geluid

●Adviseer omgevingslawaai te beperken door omkasting/afscherming van de bron. ●Adviseer de blootstellingsduur te beperken. In ieder geval geen blootstelling aan geluidsniveaus boven de 80 dB(A) en piekgeluiden boven de 112 Pa. NB. Gehoorbescherming is geen optie: die beschermt de foetus niet!

Trillingen

●Adviseer zwangeren en vrouwen die borstvoeding geven geen werkzaamheden te verrichten waarbij de blootstelling hoger is dan 0,25 m/s² over een 8-urige werkdag. NB. Denk aan aanpassen rijsnelheid, aanpassen rijduur en een juiste en goed ingestelde stoel.

Overdruk

●Adviseer zwangeren geen duikarbeid, caisson-arbeid of overige arbeid onder overdruk te (de druk in een ruimte > verrichten. 104 Pa = 1,1 bar)

Persoonsgebonden risicofactoren

●Breng met behulp van tabel 3 A t/m 3D de individuele belastbaarheid in kaart en beoordeel of er sprake is van een of meer genoemde persoonsgebonden risicofactoren. Tabel 3. Persoonsgebonden risicofactoren en interventies.

Diabetes mellitus en diabetes gravidarum

●Adviseer onregelmatige werktijden, stress en zwaar fysiek werk te Risico bij zwangerschap afhankelijk van al dan vermijden (verhoogt de kans op ontregeling van diabetes, hypo/-hyniet optreden van complicaties/orgaanschade. perglycaemie). Rond de conceptie en tijdens zwangerschap: ●Overweeg overleg met de behandelend specialist met als doel de scherpe instelling. balans tussen werk, zwangerschap en gezondheid te bewaken.

Preëxistente hypertensie

●Adviseer het werk aan te passen en beperk werkstress, onregelma- Risico op gesuperponeerde zwangerschapshytige werktijden, nachtdienst en fysiek zwaar werk. pertensie en groeivertraging.

Hyper-/ Hypothyreoïdie

NB. Geen speciale aanbevelingen bij goed behandelde schildklier- Tijdens zwangerschap: aangepaste medicatie afwijkingen. Postpartum: risico op exacerbatie ●Overleg met de behandelend specialist bij moeilijk in te stellen Ziekte van Graves. afwijkingen.

Vaat-/nierlijden

●Adviseer: Risico op zwangerschapshypertensie, −fysieke belasting en stress te verminderen. pre-eclampsie en groeivertraging −onregelmatige werktijden te vermijden. werk/werktijden aanpassen. ●Overleg met de behandelend specialist.

Onder behandeling bij andere (orgaan)specialist

●Overleg -afhankelijk van de aandoening - met de behandelend Risico’s tgv van de aandoening op beloop/ specialist. uitkomst van de zwangerschap,risico’s van zwangerschap op de aandoening, en eventuele aanpassing van medicatiegebruik (bijv. antiepileptica)

Chronische Rugklachten

●Adviseer zo nodig de fysieke belasting te beperken. Hoog risico op exacerbatie tijdens zwangerschap.

Psychische/psychiatrische aandoening in

●Maak een inschatting van het risico op het optreden van een psychiavoorgeschiedenis of in eerdere zwangerschap trische aandoening en beoordeel de risicofactoren. Stemmingsstoornis, angststoornis en/of ●Overweeg In geval van een risico (o.a. ter evaluatie van medicijnpsychose in anamnese verhoogt het risico op gebruik): dezelfde problematiek tijdens zwangerschap en/ −in overleg met de verloskundig zorgverlener het beleid af te of postpartum stemmen met of te verwijzen naar de POP-poli. −preventief werk/werktijden aan te passen en met name stress te vermijden. ●Maak na interventie een vervolgafspraak.

Perinatale sterfte in de anamnese

●Toon begrip en empathie. ●Adviseer: −stressreductie. −werkaanpassing aan het specifieke risico: in ieder geval de fysieke belasting beperken.

Zwangerschapshypertensie, pre-eclampsie

●Adviseer gedurende de gehele zwangerschap: −fysieke belasting, stress, onregelmatige werktijden en nachtdienst

Groeirestrictie /dysmaturiteit

te vermijden. −werk/werktijden aan te passen.

Vroeggeboorte

●Overleg hierover met de behandelend specialist. Risico verhoogd bij:

• vroeggeboorte in VG

• operaties baarmoedermond

• meerlingzwangerschap

• congenitale uterus afwijkingen (bv. bicornis)

Eenmalige miskraam

Ter info: is geen risico, goede prognose.

Herhaalde miskramen

●Bespreek op welke wijze het werk moet worden aangepast voor een volgende zwangerschap met vrouwen bij wie a) sprake is van herhaalde miskramen en die b) te maken hebben met: −vaste nachtdiensten en/of −lange werkweken (> 40 uur per week) en/of −lang staan (> 6 uur per werkdag) en/of −zwaar lichamelijk werk.

Bekkenklachten

●Adviseer: Risico op recidief bij volgende zwangerschap −aanpassing van het werk zowel in de intensiteit als in de duur, met name bij fysieke belasting en lang in één houding werken (bijv. zitten). −dosering van beweging af te wisselen met rust, −houdings- en bewegingstherapie (fysiotherapie), −Verwijs op indicatie naar revalidatiearts.

Psychische of psychiatrische aandoening

●Zie Tabel 3A 3c Abnormaal verloop belastbaarheid zwangerschap

Vruchtwater punctie

●Adviseer: −twee dagen (48 uur) rust en de derde dag het werk rustig hervatten. −zware lichamelijke belasting, werkdruk en onregelmatige werktijden te vermijden.

IVF punctie en terugplaatsing

●Adviseer: −bij normale en ongecompliceerde stimulatie de dag van de punctie vrij te stellen van werk (daar-na weer arbeidsgeschikt). −bij OHSS (ovariële hyperstimulatie syndroom) enkele dagen rust te houden, afhankelijk van de ernst. −op de dag van embryo terugplaatsing en als de werkende dit zelf aangeeft: vrij te stellen van werk.

Meerlingzwangerschap

●Adviseer: Zie voor de wettelijke regelingen bijlage 3. −gedurende de gehele zwangerschap fysieke belasting, stress en onregelmatige werktijden te vermijden. −vanaf het begin van de zwangerschap maximaal 28 uur per week, overweeg vanaf 20-24 weken maximaal 4 uur per dag te werken ●vanaf 30 weken: aanvang van het zwangerschapsverlof. Een vrouw zwanger van een meerling heeft recht op 10 weken zwangerschapsverlof (4 weken extra) en 10 weken bevallingsverlof. ●Overleg zonodig met de curatieve sector. ●Maak zonodig een (vervolg)afspraak rond 20 weken om te checken of de aanpassingen zijn gerealiseerd en werk geen risico vormt.

Foetale groeirestrictie

●Adviseer: −gedurende de gehele zwangerschap fysieke belasting en stress te Verhoogd risico vroeggeboorte vermijden. −onregelmatige werk en werktijden aan te passen. −overleg hierover met de behandelend specialist.

(Zwangerschaps)hypertensie

●Adviseer: −bij elke vorm van zwangerschapshypertensie de dagelijkse werkzaamheden te beperken en extra rust te nemen. −fysieke belasting, stress, onregelmatige werktijden en nachtdienst te vermijden en werk en/of werktijden aan te passen. −Overleg hierover met de behandelend specialist. 3c Abnormaal verloop belastbaarheid zwangerschap

Klachten over (pijnlijke) harde buiken zonder

●Adviseer: andere tekenen van vroeggeboorte −aanpassing van staand en lopend werk naar zittend werk −in geval van pijnlijke harde buiken contact op te nemen met de verloskundig zorgverlener −de belasting in het werk te verminderen en zo nodig de werktijden aan te passen.

Rugklachten

●Adviseer de fysieke belasting te beperken. ●Overweeg bij rugklachten die de dagelijkse activiteiten flink beperken verwijzing naar een in zwangerschapsgerelateerde problematiek gespecialiseerd fysiotherapeut. ●Raadpleeg voor diverse specifieke rugaandoeningen de NVAB-richtlijn Lage Rugpijn en Lumbosacraal Radiculair Syndroom alsmede de opmerking daarover onderaan deze tabel.

Hyperemesis

●Zorg voor een individuele aanpak bij matig braken of misselijkheid zoals: −aanpassing van werktijden of extra rustpauzes. −vermijden van uitlokkende geuren. −Verwijs bij ernstige klachten > curatieve sector.

Overmatige vermoeidheid

●Ga na of er oorzakelijke factoren zijn in het werk: −fysieke of fysische belasting. −stress. −afwijkende werktijden. ●Ga na of er andere oorzakelijke factoren zijn: −psychische (angst, stemmingswisselingen) −situationele factoren (ondersteuning partner, belasting door huishouden en andere kinderen) ●Adviseer werk en/of werktijden aan te passen. ●Bied ondersteuning bij het oplossen van de oorzakelijke factoren.

Vaginaal bloedverlies

●Verwijs naar de tweede lijn (onderzoek naar de oorzaak is noodzakelijk). NB. Indien geen oorzaak wordt gevonden, blijft er een verhoogd risico bestaan op complicaties. ●Zorg in dat geval voor een individuele aanpak van eventuele werkaanpassing (fysieke belasting, stress, afwijkende werktijden, trillingen etc. vermijden): zonodig in overleg met de curatieve sector. 3c Abnormaal verloop belastbaarheid zwangerschap

Varices

●Adviseer het werk aan te passen: −zittend in plaats van staand

Oedeem

−rustperiodes −benen hoog leggen −gedeeltelijk of eventueel zelfs stoppen met werken. ●Ga na of het gebruik van elastische kousen is geadviseerd.

Carpaaltunnelsyndroom

●Adviseer veelvuldige repeterende polsbewegingen, hoge krachtsuitoefening met de hand, extreme houdingen van het polsgewricht en hand-armtrillingen te vermijden. ●Zorg tijdens de zwangerschap voor een conservatief beleid (in overleg met huisarts: pijnstilling, spalk).

Privé-factoren:

●Bespreek de problematiek.

• relatieproblematiek

●Stimuleer tot het stellen van prioriteiten.

• ontbreken sociale steun

●Biedt ondersteuning bij het oplossen van de oorzakelijke factoren.

• alleenstaand

Eventueel met hulp van partner, overige mantelzorgers, bedrijfs-

• huiselijk geweld

maatschappelijk werk, werkgever.

• financiële problematiek

●Adviseer zonodig het werk en/of werktijden aan te passen.

• belastend woon-werkverkeer

Bevalling tussen 16 en 24 weken

●Adviseer standaard herstelperiode van 6 weken om het geestelijk en lichamelijk herstel te bevorderen.

Bevalling van een prematuur, dysmatuur of

●Adviseer bij abnormaal verloop van de post-partumperiode door ernstig zieke baby afwijkingen/aandoeningen bij de baby het bevallingsverlof te Zie voor de wettelijke regelingen bijlage 3. verlengen met maximaal 10 weken extra.

Sectio Caesarea

●Overleg bij complicaties met de curatieve sector. NB. Bij ongecompliceerd verloop is herstel vaak binnen 10 weken.

Kunstverlossing

●Adviseer werkaanpassing bij complicaties (bv. bekkenbodem problematiek) en overleg zo nodig met de curatieve sector. NB. Bij ongecompliceerd verloop is herstel veelal binnen 10 weken.

Postpartum Depressie

●Begeleid volgens NVAB-richtlijn Depressie voor bedrijfsartsen en Risicofactoren verzekeringsartsen.

• depressie in VG of tijdens de zwangerschap

●Check of is verwezen naar en zo niet verwijs zelf voor intensieve

• angst tijdens zwangerschap

individuele psychologische/psychiatrische begeleiding door een

• life events

deskundige of multidisciplinair centrum

• geen sociale steun

●Wees alert op risico op suïcide/infanticide/verwaarlozing en advi-

• relatieproblemen

seer:

• lage SES

−het werk zo mogelijk te continueren als onderdeel van het thera-

• obstetrische complicaties

peutisch proces. −werk(tijden) eventueel aan te passen −stress te vermijden. ●Geef uitleg aan leidinggevende.

Postpartum psychose

●Verwijs of stem het beleid af met de POP-poli.

Risicofactor:

●Verdere begeleiding in overleg met de curatieve sector.

Preëxistente stoornis:

●Adviseer zo nodig werk en werktijden aan te passen en stress te

• bipolaire stoornis

vermijden.

• schizofrenie

●Hanteer de NVAB-richtlijn Psychische problemen als handvat

• eerder(postpartum)psychose

wanneer betrokkene voldoende opgeknapt is om te re-integreren (zie ook de opmerking onderaan deze tabel).

Risicofactoren:

• moeizame zwangerschap of partus

• kind met afwijkingen

• seksueel trauma in VG

Risicofactoren

Privé-factoren

●Bespreek de problematiek.

• relatieproblematiek (moeder/kind)

●Stimuleer tot het stellen van prioriteiten en biedt ondersteuning

• ontbreken sociale steun

bij het oplossen van de oorzakelijke factoren (eventueel met hulp

• alleenstaand

van partner, overige mantelzorgers, bedrijfsmaatschappelijk werk,

• huiselijk geweld

werkgever).

• financiële problematiek

●Adviseer zo nodig werk en/ of werktijden aan te passen.

Hyperemesis

●Zorg voor een individuele aanpak bij matig braken of misselijkheid zoals: −aanpassing van werktijden of extra rustpauzes. −vermijden van uitlokkende geuren. −Verwijs bij ernstige klachten > curatieve sector.

Algemeen

●Adviseer hoge fysieke belasting, hoge werkdruk en onregelmatige werktijden de eerste tijd na het verlof te beperken en in een paar maanden op te bouwen. ●Adviseer eventueel werktijden aan te passen.

Rugklachten

●Begeleid volgens NVAB-richtlijn Lage Rugpijn en Lumbosacraal Radiculair Syndroom (zie de opmerking aan het eind van deze tabel).

Bekkenklachten

●Adviseer dosering van beweging afgewisseld met rust, en houdings-en bewegingstherapie (fysiotherapie). ●Verwijs op indicatie naar revalidatiearts. ●Adviseer ondersteuning van het spierapparaat met behulp van bijvoorbeeld een bekkenband. ●Adviseer bij (dreiging chronische) bekkenpijn een multidisciplinaire benadering, met expliciet aandacht voor de psychologische aspecten.

Aanhouden van slaapstoornissen/ernstige

●Adviseer hoge fysieke belasting, hoge werkdruk en onregelmatige vermoeidheid werktijden de eerste tijd na het verlof beperken en in een paar maanden op bouwen. ●Denk aan de mogelijkheid van een postpartum thyreoïditis of depressie. Risicofactoren

Postpartum thyreoïditis (hyper- en/of hypot-

●Overweeg bij aanhoudende algehele malaise en stemmingshyreoïdie in de eerste maanden na partus bij wisselingen diagnostiek naar schildklierproblematiek. eerder normale schildklierfunctie) ●Overleg met de curatieve sector voor afstemming van het beleid. ●Adviseer, ahankelijk van de ernst van de klachten, het werk en/of de werktijden aan te passen.

Perineumproblemen/ urine incontinentie/

●Adviseer werkaanpassing, afhankelijk van klachten (met name Hemorroiden fysieke belasting en lang zitten). Zo nodig overleg met curatieve sector.

(Aanhoudende klachten na) Pre eclampsie/

●Adviseer fysieke belasting, hoge werkdruk en onregelmatige werk- HELLP syndroom tijden de eerste tijd na het verlof te beperken en in een paar maanden op bouwen. Evalueer dit regelmatig met de cliënt. ●Adviseer zo nodig het aantal werkuren aan te passen en geleidelijk aan op te bouwen. Evalueer dit regelmatig met de cliënt. ●Overweeg: behandeling bij het opbouwen van conditie (fysiotherapie) en/ of behandeling gericht op cognitieve problemen (concentratie en prikkelverwerking), oa. ergotherapie en eventueel psychologische behandeling. ●Adviseer bij multiple problematiek of aanhoudende klachten een multidisciplinair traject. ●Overweeg samenwerking met de curatieve sector. ●Verwijs voor meer informatie naar www.HELLP.nl

Opmerking

Bij het hanteren van de NVAB-richtlijnen Lage Rugpijn en Lumbosacraal Radiculair Syndroom en Psychische Problemen is het niet altijd mogelijk de voor deze richtlijnen kenmerkende activerende benadering toe te passen bij werknemers tijdens de zwangerschap en/of de postpartumperiode. Men moet expliciet rekening houden met beperkingen in de fysieke en mentale belastbaarheid: zie Tabel 2.

Risicoprofiel

●Stel vast of er sprake is van een verhoogd risico voor de zwangere werknemer of haar kind. Zo ja: stel een risicoprofiel op en benoem de werkgebonden en persoongebonden risicofactoren.

B Werkplan met advies

TABEL 4. Flowchart individueel risicoprofiel

Persoonsgebonden risicofactoren

Fysieke werkbelasting Belaste algemene anamnese Werktijden: onregelmatige en/of lange werktijden en Belaste obstetrische anamnese ploegendienst Mentale werkbelasting: werkdruk (incl. taakeisen, regelmo- Abnormaal verloop en/of belastbaarheid tijdens de gelijkheden, sociale steun) en agressie zwangerschap Chemische factoren Abnormaal verloop en/of belastbaarheid tijdens de postpartumperiode Biologische factoren Fysische factoren (niet-) ioniserende straling, temperaturen, geluid, trillingen, overdruk. werkgebonden risico’s? persoonsgebonden risico’s? JA verhoogd risicoprofiel werkplan opstellen, incl. aanpak risicofactoren (interventies)

Werkplan en interventies

●Zo ja, TIP: Maak gebruik van de Checklist voor het medisch dossier −Vraag daarvoor toestemming aan de werknemer. (bijlage 4). −Beoordeel of het nodig is om zelf aanwezig te zijn bij het gesprek van de werknemer met de leidinggevende. ●Stel een werkplan op op basis van het risicoprofiel en ●Verwijs, indien de werkgever een adequaat arbobeleid adviseer per risicofactor de in de tabellen 2 en 3 genoemde voor zwangeren heeft, voor verdere begeleiding naar de interventie(s); leidinggevende; ●Bespreek het werkplan met betrokken werknemer, ●Controleer of de in het werkplan opgenomen adviezen inclusief het advies over de aanpak van de risicofactoren worden worden nageleefd. Is dat niet het geval, neem dan (en eventuele werkaanpassing).; passende maatregelen die binnen de mogelijkheden vallen. ●Overweeg te overleggen met de leidinggevende; Ter info: de wettelijke verantwoordelijkheid ligt bij de werkgever (zie BW7:658 ‘arbeidsongevallen en beroepsziekten’) ●Maak zonodig afspraken voor verdere begeleiding tijdens de zwangerschap.

Inadequaat arbobeleid voor zwangeren

●Ga na of de zwangere werknemer heeft nagedacht over ●Beoordeel of de werkaanpassing eenvoudig te realiseren is, de wijze waarop zij - met haar eventuele partner - na het en wordt. bevallingsverlof werk en kind gaat combineren. Zo ja, Heeft ze dat nog niet gedaan, stimuleer haar dan om daar −Verwijs voor verdere begeleiding naar de leidinggevende op korte termijn aandacht aan te besteden; Zo nee, ●Nodig betrokkene uit (aan het einde van het preventief −maak één of meerdere vervolgafspraken voor verdere consult) om zelf telefonisch contact op te nemen bij acht begeleiding (om te checken of de aanpassingen dan weken verlof (of op een ander tijdstip mocht dit door inmiddels wel gerealiseerd zijn). betrokkene nodig worden geacht). Zet gedurende dit ●Overweeg of het nodig is te overleggen met of te verwijzen telefonisch consult het gehele welzijn van de moeder naar een verloskundige of gynaecoloog. centraal en besteed tevens aandacht aan het blijven geven van borstvoeding na terugkeer op het werk.

2 Interventies bij verzuim

●Maak in geval van verwijzing naar een verloskundig zorgverlener gebruik van de NVAB-leidraad Verwijzen door de bedrijfsarts; De beschreven aanpak maakt een onderscheid tussen ●Voeg aan de verwijzing toe het op basis van het risicoprofiel verzuim gedurende de zwangerschap en verzuim tijdens de opgestelde werkplan. postpartumperiode.

C Voorlichting

TIP: Maak gebruik van de Checklist voor het medisch dossier (bijlage 4). ●Geef voorlichting over: −een normaal verloop van een zwangerschap en een

A Verzuim tijdens de zwangerschap

postpartumperiode. −de invloed op de belastbaarheid in het werk en privé. ●Nodig de werknemer na een week verzuim uit voor het −algemene maatregelen op het werk zoals extra rusttijd spreekuur. Stel vast of er al een risicoprofiel is opgesteld of tijdens de zwangerschap en de rustruimte. stel het alsnog op, en handel conform de aanbevelingen in −het combineren van borstvoeding en werk: omgaan met hoofdstuk 1. kolven/borstvoedingspauzes (zie bijlage 7), en het fenomeen “reverse cycling” (omgedraaid dag/nachtritme).

Actualiseren risicoprofiel

−de beschikbare hulpmiddelen en websites (zie bijlage 6). ●Beoordeel of er nieuwe verschijnselen/klachten zijn die ●Adviseer zonodig om privé de belasting gedurende de kunnen leiden tot abnormaal verloop van of veranderingen zwangerschap geleidelijk te verminderen. in de belastbaarheid en/of afwijkend verloop van de Bij elke melding van de zwangerschap is het de verantzwangerschap. woordelijkheid van de werkgever om betrokken werknemer Zo ja, voorlichting te geven over de rechten/regelingen die van −Pas het risicoprofiel aan (conform de aanbevelingen in toepassing zijn tijdens zwangerschap en postpartumhoofdstuk 1). periode; ●Verifieer of de werkgever voorlichting heeft gegeven Geen duidelijke reden voor verzuim over regelingen met betrekking tot verlof, borstvoeding, ●Beoordeel of andere risicofactoren in het werk of privé een kinderopvang en ouderschapsverlof/levensloop. rol kunnen spelen (zoals angst, gebrek aan sociale steun). Is dat niet het geval? Verwijs hiervoor dan naar de leiding- ●Maak in ieder geval een vervolgafspraak voor over drie gevende/werkgever; weken en start dan met de evaluatie (zie hoofdstuk 3). Verminderde productiviteit als gevolg van zwangerschap Ter info ●Adviseer de werkgever bij het UWV een ‘aanvraag arbeids- Het heeft zin om met de verzekeringsgeneeskundige van ongeschiktheid ten gevolge van zwangerschap of bevalling’ het UWV te overleggen als de bedrijfsarts het niet eens is te doen voor de derving van de loonkosten5. Raadpleeg met zijn oordeel. zonodig de specifieke informatie hierover in de UWV-richt- ●Blijf de werknemer zelf begeleiden, ook bij toekenning van lijn voor verzekeringsartsen Zwangerschap en bevalling als de vergoeding door het UWV; oorzaak van ongeschiktheid voor haar arbeid. ●Maak in ieder geval een vervolgafspraak voor over drie Ter info weken en start dan met de evaluatie (zie hoofdstuk 3). Het heeft zin om met de verzekeringsgeneeskundige van

3 Evaluatie

het UWV te overleggen als de bedrijfsarts het niets eens is met zijn oordeel. ●Blijf de werknemer zelf begeleiden, ook na toekenning van Start de evaluatie drie tot zes weken na het preventief de vergoeding door het UWV. consult, tenzij de werkgever een goed arbobeleid heeft en/ of werkaanpassingen eenvoudig te realiseren zijn. Evalueer

B Verzuim in de postpartumperiode

vervolgens tot het moment dat aanpassingen/maatregelen voldoende zijn gerealiseerd. ●Nodig de werknemer binnen twee weken verzuim uit voor het spreekuur6.

A Bij een verhoogd risicoprofiel zonder

verzuim tijdens de zwangerschap en/of postpartumperiode ●Stel vast of er een risicoprofiel is opgesteld. Zo nee: stel alsnog een risicoprofielop (conform de aanbevelingen in hoofdstuk 1). ●Beoordeel: Risicoprofiel actualiseren −of de gerealiseerde aanpassingen en maatregelen in het ●Beoordeel of er nieuwe verschijnselen/klachten zijn die werk voldoende zijn om risico’s te voorkómen. kunnen leiden tot abnormaal verloop van of veranderingen −het verloop van de klachten en inventariseer de reden bij in de belastbaarheid en/of afwijkend verloop van de ongunstig beloop. postpartumperiode. ●Overweeg of overleg met de leidinggevende nodig is. Zo ja, Zo ja, −Pas het risicoprofiel aan (conform de aanbevelingen in −Vraag daarvoor dan toestemming aan de werknemer. hoofdstuk 1). −Overweeg zonodig een gezamenlijk gesprek met werk-  nemer en leidinggevende. Verminderde productiviteit als gevolg van zwangerschap of ●Ga na hoe de begeleiding door verloskundig hulpverlener bevalling verloopt en neem zonodig contact op voor overleg; ●Adviseer de werkgever bij het UWV een ‘aanvraag arbeids- ●Stel zonodig het risicoprofiel bij en pas het werkplan aan ongeschiktheid ten gevolge van zwangerschap of bevalling’ voor het verdere verloop van de zwangerschap en/of te doen voor derving van de loonkosten7. Raadpleeg postpartumperiode. zonodig de specifieke informatie hierover in de UWV-richtlijn voor verzekeringsartsen Zwangerschap en bevalling als oorzaak van ongeschiktheid voor haar arbeid.

5 UWV beslist over de uiteindelijke toekenning.

6 Let op: als de ziekmelding niet direct aansluitend aan het bevallingsverlof gemeld wordt aan het UWV, wordt het niet meer erkend als zwanger-

schapsgerelateerd verzuim.

7 UWV beslist over de uiteindelijke toekenning.

Specifieke werkgebonden risico’s

Om de werkgever te kunnen adviseren over een adequaat Start de evaluatie drie weken na het eerste verzuimarbobeleid voor zwangere vrouwen en voor werknemers in de spreekuur. Evalueer vervolgens om de drie tot zes weken postpartumperiode, moet eerst duidelijk zijn om welke specitot aanvang van het zwangerschapsverlof of de volledige fieke risico’s het gaat. Tijdens zwangerschap en postpartum werkhervatting. kunnen bepaalde factoren in het werk bij de werknemer en/of ●Beoordeel of de gerealiseerde aanpassingen en maathet (ongeboren) kind leiden tot klachten en aandoeningen, of regelen in het werk voldoende zijn om risico’s te voorvan invloed zijn op de borstvoeding. komen; ●Beoordeel het verloop van de klachten en inventariseer bij ●Inventariseer de werkgebonden risicofactoren voor ongunstig beloop de redenen; werknemers tijdens hun zwangerschap of in de postpar- ●Ga na hoe de begeleiding door verloskundige, gynaecoloog tumperiode. Maak hiervoor gebruik van tabel 2 (hoofdstuk of huisarts verloopt en neem zonodig contact op voor

1. en raadpleeg ook de recente algemene en de specifieke

overleg; RI&E. Werkgebonden risicofactoren zijn: ●Stel zonodig het risicoprofiel bij en pas het werkplan aan −Fysieke werkbelasting voor het verdere verloop van de zwangerschap en/of −Onregelmatige werktijden, lange werktijden, ploegenpostpartumperiode (zie hoofdstuk 1). dienst −Mentale werkbelasting (werkdruk, regelmogelijkheden,

C Bij verzuim in de postpartumperiode

sociale steun) en agressie −Chemische factoren Start de evaluatie binnen twee weken na het einde van het −Biologische agentia bevallingsverlof. Evalueer vervolgens om de drie tot zes −Fysische factoren: (niet-)ioniserende straling, hitte en weken tot er sprake is van volledige werkhervatting. koude, lawaai, trillingen. ●Beoordeel of de gerealiseerde aanpassingen en maatregelen in het werk voldoende zijn om risico’s te voor- Risicovolle arbeidsomstandigheden komen; ●Toets de in de RI&E genoemde risico’s en gevaren aan: ●Beoordeel het verloop van de klachten en inventariseer bij −de risicofactoren voor de zwangere werknemer zelf ongunstig beloop de redenen; −de risicofactoren voor het (ongeboren) kind ●Ga na hoe het verloop van de begeleiding door (para-) −de risicofactoren voor de postpartumperiode en gedumedici verloopt en neem zonodig contact op voor overleg; rende het geven van borstvoeding ●Stel zonodig het risicoprofiel bij en pas het werkplan aan −wettelijke regelgeving (zie bijlage 3) of aan afspraken in voor het verdere verloop van de postpartumperiode (zie Arbocatalogi. hoofdstuk 1). Ter info Als uit de RI&E blijkt dat er risico’s en gevaren zijn, dan is Beleidsadvisering de werkgever wettelijk verplicht maatregelen te treffen om deze zoveel mogelijk weg te nemen. Bij het treffen

4 Arbobeleid voor zwangere vrouwen

en vrouwen in de postpartumperiode van maatregelen moet de arbeidshygiënische strategie gehanteerd worden. Voor de periode van zwangerschap en gedurende de periode van borstvoeding geven, zijn Een werkgever is wettelijk verplicht beleid te voeren gericht vier niveaus van maatregelen expliciet vastgelegd in de op arbeidsomstandigheden en zwangerschap zodanig dat wet- en regelgeving: een zwangere vrouw en haar (ongeboren) kind geen risico 1 wegnemen van gevaren door de arbeidshygiënische lopen, ook niet in de periode na de bevalling bij het geven van strategie toe te passen borstvoeding. 2 tijdelijke aanpassing van arbeid of een tijdelijk aanpas- Ter info: sing van werk- en rusttijden Een protocol informatievoorziening besteedt in ieder geval 3 tijdelijk geven van andere arbeid aandacht aan: 4 tijdelijk vrijstellen van het verrichten van arbeid −voorlichting bij aanstelling van vrouwen in de vruchtbare Raadpleeg zonodig een andere deskundige op het gebied van leeftijd over de voor de organisatie specifieke reproducarbeidsomstandigheden (bv. arbeidshygiënist, veiligheidskuntierisico’s en over risico’s in het werk en bij zwangerschap: dige). werkomstandigheden die rondom de conceptie of gedu- NB. Een werkgever mag pas uitwijken naar een lager niveau als rende de eerste maanden van de zwangerschap risico’s met maatregelen op het hoger niveau niet mogelijk zijn. zich meebrengen zoals chemische factoren, biologische factoren en straling. Risico’s niet (recent) in kaart gebracht −voorlichting bij het melden van de zwangerschap over: Het is de verantwoordelijkheid van de werkgever om algemeen

• risicofactoren in het werk

beleid te onwikkelen t.a.v. zwangeren of vrouwen met een

• rustruimte en rusttijd

kinderwens.

• het preventief consult bij de bedrijfsarts

●Adviseer de werkgever over de wettelijke verplichting tot

• de zwangerschapsverlofregeling

het in kaart brengen van risico’s en gevaren voor werkne-

• borstvoeding tijdens het werk (zie bijlage 7).

mers tijdens zwangerschap en/of in de postpartumperiode

• regelingen en mogelijkheden van kinderopvang en

(zie bijlage 3). ouderschapsverlof. −Voorlichtingsbijeenkomsten voor vrouwelijk personeel. Adequaat arbobeleid ●Adviseer de werkgever om bij elke melding van zwanger- ●Beoordeel of het arbobeleid adequaat is en hanteer hierbij schap een (vrijwillig) preventief consult door de bedrijfsarts de genoemde limieten en bijbehorende aanpak tabel 2 te laten uitvoeren, bij voorkeur zo vroeg mogelijk in de (hoofdstuk 1). Zie voor biologische agentia tabel 2e zwangerschap. (hoofdstuk 1). Gebruik hierbij zonodig de volgende argumenten: −voorkómen van schadelijke gevolgen voor de zwangere Ter info: en haar (ongeboren) kind −Een adequaat arbobeleid besteedt voldoende aandacht −voorkómen van verzuim, ook na het bevallingsverlof aan de volgende onderwerpen: −kostenbesparing door voorkomen van schadelijke −risico’s: bekend, benoemd en zo laag mogelijk gevolgen en verzuim −risicogroepen: geïdentificeerd en benoemd −voorlichting: protocol informatievoorziening Ter info: −individuele monitoring: gezondheidsbewaking. Risicovolle werkomstandigheden kunnen (mede) oorzaak Een voorbeeld van een ‘Beleidsplan Zwangerschap, postzijn van 5 tot 12,5% van de te vroeg geboren kinderen. partumperiode en werk’ vindt u in bijlage 2. Vroeggeboorte gaat met hoge medische kosten gepaard wegens ziekenhuisopnames, behandelingen en langdurige Protocol informatievoorziening follow-up in het geval van ernstige aandoeningen bij het ●Adviseer de werkgever om juiste en volledige voorlichting kind. te geven aan vrouwen in de vruchtbare leeftijd en aan zwan- Aanpassing van het werk bij zwangeren met persoonsgere vrouwen door (ontwikkeling, adequate implementatie gebonden risicofactoren heeft tot gevolg dat vererging van en) uitvoering van een protocol informatievoorziening. de ziekte, of de eventuele gevolgen van de ziekte, mogelijkerwijs kunnen worden voorkomen. Bovendien leiden preventieve maatregelen ten aanzien van persoonsgebonden risicofactoren tot een daling van het ziekteverzuim. Een schatting wordt gegeven dat de besparing van de kosten 15 miljoen euro/ per jaar bedraagt aan medische Voor mensen met een kinderwens is de publiekswebsite kosten (behandeling moeder en kind) en 7 miljoen euro/ strakszwangerworden.nl. per jaar aan vermijdbaar verzuim bij de juiste preventieve Belangrijkste boodschap is dat zij vóór de zwangerschap al maatregelen in het werk bij zwangeren. veel kunnen doen om hun kindje een zo gezond mogelijke start −mogelijk maken van anticiperend beleid te geven. −voorkómen van beroepsziekte (claims) . College Perinatale Zorg (CPZ): Concept-Preconceptie Indica- Ter informatie tielijst (PIL, 18 april 2017)

5 Onderwerpen waar deze richtlijn geen

of weinig aandacht aan besteedt Alhoewel niet minder belangrijk, wordt in deze richtlijn niet of minder uitvoerig ingegaan op onderstaande onderwerpen. Preconceptie Deze richtlijn gaat niet over de preconceptionele fase. Niet omdat dat niet belangrijk is, maar omdat dat een ander soort richtlijn vergt. De NVAB is wel voornemens met externe partijen in overleg te gaan over de ontwikkeling van een richtlijn over werk als risico in de de preconceptionele fase. Sinds 2007 is er veel aandacht voor het belang van preventie al in de preconceptie fase, ook rondom arbeid en zwangerschap. Daarom hebben de auteurs van deze richtlijn er voor wel voor gekozen om op deze plaats te verwijzen naar diverse websites met informatie en voorlichting. Voor professionals heeft het RIVM een Toolkit Kinderwens, zwangerschap en werk ontwikkeld met informatie rond het thema ‘zwanger worden’ en voorlichtingsmateriaal om mensen met een kinderwens beter voor te lichten. Over risico’s op het werk en de online zelftest voor mensen met een kinderwens (ZwangerWijzer.nl). Protocol Informatievoorziening Werkgtevers wordt geadviseerd om juiste en volledige voor- ●Voorlichting bij het melden van de zwangerschap over: lichting te geven aan vrouwen in de vruchtbare leeftijd en aan −risicofactoren in het werk zwangere vrouwen door (het opzetten, adequaat implemen- −rustruimte en rusttijd teren en) uitvoeren van een protocol informatievoorziening. −het preventief consult bij de bedrijfsarts −de zwangerschapsverlofregeling Een protocol informatievoorziening besteedt in ieder geval −borstvoeding tijdens het werk (zie bijlage 7). aandacht aan: −regelingen en mogelijkheden van kinderopvang en ●Voorlichting bij aanstelling van vrouwen in de vruchtbare ouderschapsverlof. leeftijd over: ●Voorlichtingsbijeenkomsten voor vrouwelijk personeel. −de voor de organisatie specifieke reproductierisico’s −de risico’s in het werk en bij zwangerschap: werkomstandigheden die rondom de conceptie of gedurende de eerste maanden van de zwangerschap risico’s met zich meebrengen zoals chemische factoren, biologische factoren en straling. Argumenten voor het preventief consult bij de bedrijfsarts:

• voorkómen van schadelijke gevolgen voor de zwangere en haar (ongeboren) kind.

• voorkómen van verzuim, ook na het bevallingsverlof.

• kostenbesparing door voorkomen van schadelijke gevolgen en verzuim.

Ter info: Risicovolle werkomstandigheden kunnen (mede) oorzaak zijn van 5 tot 12,5% van de te vroeg geboren kinderen. Vroeggeboorte gaat met hoge medische kosten gepaard wegens ziekenhuisopnames, behandelingen en langdurige follow-up in het geval van ernstige aandoeningen bij het kind. Aanpassing van het werk bij zwangeren met persoonsgebonden risicofactoren heeft tot gevolg dat vererging van de ziekte, of de eventuele gevolgen van de ziekte, mogelijkerwijs kunnen worden voorkomen. Bovendien leiden preventieve maatregelen ten aanzien van persoonsgebonden risicofactoren tot een daling van het ziekteverzuim. Een schatting wordt gegeven dat de besparing van de kosten 15 miljoen euro per jaar bedraagt aan medische kosten (behandeling moeder en kind) en 7 miljoen euro per jaar aan vermijdbaar verzuim zal zijn bij de juiste preventieve maatregelen in het werk van zwangeren. - mogelijk maken van anticiperend beleid.

• voorkómen van beroepsziekte (claims).

Beleidsplan Zwangerschap,

Postpartumperiode en Werk: een voorbeeld

1 DOEL

●er, waar nodig, een vervolgtraject komt waarin geconstateerde risico’s worden aangepakt. ●er monitoring is door o.a. de bedrijfsarts van de zwangere In dit beleidsplan is het beleid en de hieruit voortvloeiende medewerker en de acties voortkomend uit het vervolgprocedure weergegeven hoe bedrijf xxx omgaat met medetraject. werkers gedurende de fase dat zij: ●zwanger zijn

4 TOEPASSINGSGEBIED / REIKWIJDTE

●borstvoeding geven. Met als doel zorg te dragen dat: Dit beleidsplan is van toepassing op iedereen binnen het ●medewerkers gezond blijven voor, tijdens en na de bevalbedrijf xxx die te maken krijgt met (de combinatie van) zwanling en dat het kind (zowel prenataal als na de geboorte) gerschap, het geven van borstvoeding en het verrichten van beschermd wordt tegen chemische, fysische, biologische of andersoortige risico’s aanwezig in de werkzaamheden (onderzoek)werkzaamheden. van de moeder

3 DEFINITIES

●er minder verzuim optreedt tijdens de zwangerschap en de postpartumperiode. Anamnese

2 UITGANGSPUNTEN

Informatie die een medewerker met betrekking tot zijn/haar gezondheid kan geven in een gesprek met de bedrijfsarts Algemeen Individuele belasting ●Een zwangerschap mag in principe geen belemmering zijn Onderzoek naar (bekende) aspecten van gezondheid van een voor deelname aan het arbeidsproces. ●Bedrijf xxx neemt preventieve en sociale maatregelen medewerker die invloed kunnen hebben op de zwangerschap, gezondheid van de medewerker en/of het (ongeboren) kind waardoor medewerkers zonder risico tijdens de zwangerschap kunnen blijven werken. Individuele werkbelasting ●Bedrijf xxx voldoet aan de wettelijke eisen en het eigen Onderzoek naar mogelijk risicovolle aspecten van de taakalgemeen arbobeleid. stelling die invloed kunnen hebben op de gezondheid van de medewerker en/of het (ongeboren) kind. Specifiek Het beleid ten aanzien van de medewerker na bekend maken Reprotoxische stoffen van de zwangerschap, start met een preventief consult bij de Stoffen met een mogelijk effect op de voortplanting. Deze bedrijfsarts waarbij of waarna: ●de individuele werkbelasting en belastbaarheid wordt stoffen kunnen de vruchtbaarheid verminderen (zowel bij mannen als bij vrouwen) en/of het ongeboren kind schaden. vastgesteld Sommige stoffen kunnen ook schadelijk zijn via de borstvoe- ●een risicoprofiel wordt vastgesteld ding. ●voorlichting en advies wordt gegeven8.

8 Indien noodzakelijk wordt hierna in overleg met de medewerkster teruggekoppeld naar de leidinggevende.

Postpartum

5 UITVOERING ‘ZWANGERSCHAPS-

BELEID’ De periode na de bevalling Zwangerschap In onderstaande paragrafen wordt informatie gegeven over De periode vanaf de conceptie tot de bevalling de praktische aspecten van het uitvoeren van het zwangerschapsbeleid van bedrijf xxx.

5.1 Consult bij de bedrijfsarts

Bedrijf xxx wil, voor zover als mogelijk is, alles in het werk te stellen om het mogelijk te maken dat werknemers die in

5.1.1 Preventief consult bij de bedrijfsarts

verwachting zijn hun gebruikelijke arbeid kunnen blijven Als de medewerker bekend heeft gemaakt aan de leidingverrichten, in hun eigen functie en op hun eigen werkplek. gevende dat ze zwanger is, kan men op eigen initiatief dan wel op verzoek van de leidinggevende voor een preventief consult Het algemene arbobeleid is vastgelegd in de XXX . De praknaar de bedrijfsarts. In het algemeen wordt dan informatie tische aspecten ten aanzien van de arbeidsomstandigheden verstrekt of advies gegeven over: tijdens de zwangerschap en de postpartum periode zijn in dit ●normaal verloop van de zwangerschap (indien nodig) beleidsplan te lezen. Er is een belangrijke rol weggelegd voor ●invloed op de zwangerschap door de werkbelasting (zowel de bedrijfsarts. Deze kan samen met betreffende medeprivé als op het werk) werk(st)er een gerichte individuele risicoanalyse uitvoeren. ●het combineren van borstvoeding en werk Vanuit de resultaten hiervan worden betreffende medewerk- ●verificatie of de werkgever de werknemer heeft geïnforster en bedrijf xxx (lees leidinggevende) geadviseerd over de

meerd over allerlei aspecten rondom de zwangerschap9.

te nemen stappen voor realisatie van het hierboven geformu- ●De situatie na het bevallingsverlof, dat wil zeggen het leerde doel. combineren van werk en de zorg rondom het kind. Bronnen om risico’s vast te stellen zijn o.a. de risico-

5.1.2 Individuele werkbelasting

inventarisatie en evaluatie (Ri&E). Een onderdeel van de RI&E Vervolgens wordt in kaart gebracht wat de ‘individuele zijn de gevaren die zwangere werknemers en werknemers die werkbelasting’ is. Hiertoe wordt o.a. gebruik gemaakt van de borstvoeding geven lopen. Indien er gevaren aanwezig zijn, vigerende Ri&E. De medewerker zelf verstrekt up-to-date dient de werkgever conform de arbeidshygiënische strategie informatie zodat een zo correct mogelijke werkbelasting kan maatregelen te nemen. worden vastgesteld. Aandachtspunten bij het vaststellen van de ‘individuele werkbelasting’ zijn: ●fysieke belasting ●werktijden ●mentale belasting (werkdruk, regelmogelijkheden, sociale omgang) ●chemisch stoffen (met name ook van belang in de preconceptie fase) ●biologische agentia ●fysische factoren ((niet)-ioniserende straling, hitte en koude lawaai, trillingen.

9 Algemene maatregelen op het werk zoals extra rusttijd, beschikbaarheid van een rustruimte, het combineren van werk en borstvoeding, kinder-

opvang, en ouderschapsverlof/levensloop. N.B. Gerichte informatie (wettelijke limieten, stoffen

5.3.1 Bedrijfsarts

etc.) omtrent bovengenoemde aandachts-punten zijn via Naar aanleiding van het vastgestelde risicoprofiel worden de bedrijfsarts of de KAM-adviseur te verkrijgen (of via door de bedrijfsarts de volgende acties ondernomen. andere staffunctionaris verantwoordelijk voor de kwali- ●Opstellen van een Werkplan. Hierin worden de constateit, arbeidsomstandigheden en de zorg voor het milieu teringen vermeld die hebben geleid tot een verhoogd binnen een bedrijf) maar zijn bijvoorbeeld ook te lezen in risicoprofiel. Hierop aansluitend worden adviezen opgede NVAB-richtlijn ‘Zwangerschap, postpartumperiode en nomen omtrent mogelijke oplossingen passend bij de werk’: zie www.nvab-online.nl. betreffende medewerker. ●Aan de hand van het Werkplan worden de werknemer en

5.1.3 Individuele belastbaarheid

haar leidinggevende (indien nodig, en in overleg met de De bedrijfsarts verzamelt vervolgens via de anamnese werknemer) geïnformeerd over: informatie over: −het geconstateerde risicoprofiel ●de (potentiële) blootstelling aan reprotoxische stoffen −het toepassen van de arbeidshygiënische strategie voor ●de uitgerekende datum en het verloop van de zwangerhet oplossen van de risicofactoren schap −het mogelijk aanpassen van het werk of de werktijden ●de begeleiding (verloskundige en/of gynaecoloog) −wettelijke rechten van de werknemer betreffende extra ●de gezondheid in het algemeen (algemene gezondheidsrusttijd of kortere werktijd kundige anamnese) −etc. ●mogelijk bij eerdere zwangerschap(pen) meegemaakte ●Informeert de bedrijfsarts, indien nodig en in overleg met problemen (obstetrische anamnese) de medewerker en de leidinggevende, de met arbozorg ●potentiële (te verwachten) problemen tijdens de zwangerbelaste adviseurs binnen bedrijf xxx. schap ●Wordt een vervolgafspraak gemaakt om de opvolging te ●potentiële (te verwachten) problemen tijdens periode na de waarborgen. bevalling

5.2 Vaststellen risicoprofiel

Naar aanleiding van het Werkplan overlegt de leidinggevende Naar aanleiding van de afgenomen anamnese bepaald de welke besluiten worden genomen en hoe de hieruit voortbedrijfsarts het risicoprofiel. komende acties kunnen worden gerealiseerd. Advisering en Indien er sprake is dat er… ondersteuning hierin kan worden verkregen van de bedrijfs- ●een of meer werkgebonden risicofactoren aanwezig zijn arts en de met arbozorg belaste KAM adviseur en/of HRM ●een of meer persoonsgebonden factoren zijn die tot beperadviseur. De opvolging c.q. realisatie van de maatregelen is de kingen in de belastbaarheid (kunnen) leiden verantwoordelijkheid van de betreffende leidinggevende ….is sprake van een verhoogd risicoprofiel. In de overige gevallen wordt de reguliere weg (algemene wettelijke) eisen

5.3.3 Adviseurs

gevolgd en is een specifiek vervolg niet nodig. De genomen maatregelen worden getoetst aan de wettelijke eisen en het bedrijfsarbobeleid.

5.3 Vervolg bij verhoogd risicoprofiel

De opvolging van de afgesproken maatregelen wordt gevolgd. In onderstaande paragrafen wordt van elke deelnemer in het proces de rol kort weergeven.

5.3.4 Werknemer

De werknemer houdt zelf ook de vinger aan de pols voor wat betreft de voortgang van het Werkplan.

LITERATUUR

●https://nvab-online.nl/kennisbank/zwangerschap-postpartumperiode-en-werk/ ●AI-blad 12 Zwangerschap en arbeid SDU Uitgeverij https://www.sdu.nl/shop/sdu-hse-online-arbo-praktijkinformatie-en-regelgeving.html ●AI-blad 1 Arbo- en verzuimbeleid https://www.sdu.nl/shop/sdu-hse-online-arbo-praktijkinformatie-en-regelgeving.html ●RI&E van bedrijf xxx

Van de werkgever

Werkgever zijn wettelijk verplicht beleid te voeren gericht Artikel 1.42 (Organisatie van de arbeid) op arbeidsomstandigheden en zwangerschap zodanig dat 1 Onverminderd artikel 4:5 van de Arbeidstijdenwet, organieen zwangere vrouw en haar (ongeboren) kind geen risico seert de werkgever de arbeid van een zwangere werknemer lopen, ook niet in de periode na de bevalling bij het geven van en een werknemer tijdens de lactatie zodanig, richt de borstvoeding. arbeidsplaats zodanig in, past een zodanige productieen werkmethode toe en laat zodanige arbeidsmiddelen

Wetgeving arbeidsomstandigheden in

zwangerschap en postpartumperiode gebruiken, dat de arbeid voor die werknemer geen gevaren met zich kan brengen voor haar veiligheid en gezondheid en geen terugslag kan veroorzaken op de zwangerschap of De wetgeving is erop gericht de band met de arbeidsplaats lactatie. tijdens de zwangerschap te behouden, zodat terugkeer na 2 Indien nakoming van het eerste lid redelijkerwijs niet mogede bevalling soepel verloopt (Monster). De belangrijkste lijk is, wordt door een tijdelijke aanpassing van de arbeid of wetgeving rondom zwangerschap en werk staat in het door een tijdelijke aanpassing van de arbeids- en rusttijden Arbeidsomstandighedenbesluit met de daarbij behorende voorkomen dat gevaar voor de veiligheid en gezondheid arboregelingen en arbobeleidsregels en de arbeidstijdenwet. van de zwangere werknemer en de werknemer tijdens de Een werkgever dient beleid te voeren gericht op arbeidsomlactatie wordt veroorzaakt, en wordt voorkomen dat een standigheden en zwangerschap, zodanig dat een zwangere terugslag kan worden veroorzaakt op de zwangerschap of vrouw en haar (ongeboren) kind geen risico’s lopen als gevolg lactatie. van haar werkzaamheden. 3 Indien nakoming van het tweede lid redelijkerwijs niet mogelijk is, wordt aan de zwangere werknemer en de werk-

Arbeidsomstandighedenbesluit

nemer tijdens de lactatie tijdelijk andere arbeid gegeven. Artikel 1.1 (Definities algemeen) 4 Indien nakoming van het derde lid redelijkerwijs niet moge- Lid 6b lijk is, worden de zwangere werknemer en de werknemer Zwangere werknemer: de werknemer die zwanger is en de tijdens de lactatie tijdelijk vrijgesteld van het verrichten van werkgever hiervan in kennis heeft gesteld; arbeid. Lid 6c Werknemer tijdens de lactatie: de werknemer die haar kind Artikel 1.42a (Voorlichting) borstvoeding geeft en haar werkgever hiervan in kennis heeft De werkgever zorgt voor doeltreffende voorlichting over de gesteld. risico’s van de ar- beid tijdens zwangerschap en lactatie en de maatregelen die zijn genomen om de risico’s te voorkomen. Artikel 1.41 (Risico-inventarisatie en -evaluatie) De voorlichting vindt plaats binnen twee weken na- dat de Indien in een bedrijf of inrichting een zwangere werknemer of zwangere werknemer of werknemer tijdens de lactatie aan de een werknemer tijdens de lactatie werkzaam is of pleegt te werkgever heeft gemeld zwanger te zijn dan wel werkzaam te zijn, wordt in de risico-inventarisatie en -evaluatie, bedoeld in zijn tijdens de lactatie. artikel 5 van de wet, in het bijzonder aandacht besteed aan de niet-limitatieve lijst van agentia, procedés en arbeidsomstandigheden, opgenomen in bijlage I bij de richtlijn . Artikel 3.48 (Rustruimten) tarisatie en -evaluatie, bedoeld in artikel 5 van de wet en in Voor zwangere werknemers en werknemers tijdens de lactatie aanvulling op artikel 4.2, in ieder geval de volgende gegevens is een geschikte, af te sluiten besloten ruimte beschikbaar, opgenomen: waarin gelegenheid is of onmiddellijk kan worden gemaakt a de reden waarom het gebruik van een kankerverwekkende voor het nemen van rust. In een zodanige ruimte is een deugstof of het toepassen van een kankerverwekkend proces delijk, al of niet opvouwbaar bed of een deugdelijke rustbank voor het verrichten van de arbeid strikt noodzakelijk is en beschikbaar. vervanging technisch niet uitvoerbaar is; b de hoeveelheid van de kankerverwekkende of mutagene Artikel 4.2a (Nadere voorschriften risico-inventarisatie en stof die per jaar pleegt te worden vervaardigd of gebruikt evaluatie, aanvullende registratie) (Auteur handreiking: over dan wel aanwezig pleegt te zijn in verband met de opslag voor de voortplanting giftige stoffen) respectievelijk de frequentie waarmee een proces per jaar Indien op de arbeidsplaats in verband met de aard van de pleegt te worden toegepast; werkzaamheden die daar worden uitgevoerd, gevaarlijke c de soort arbeid die met de kankerverwekkende of stoffen plegen voor te komen die bij of krachtens de Wet mutagene stof pleegt te worden verricht of waarbij het milieubeheer worden ingedeeld in de categorie «voor de kankerverwekkende proces pleegt te worden toegepast; voortplanting vergiftig», bedoeld in artikel 9.2.3.1, tweede lid, d het aantal werknemers dat aan een kankerverwekkende of onder n, van die wet, alsmede stoffen als bedoeld in richtlijn mutagene stof of een kankerverwekkend proces pleegt te nr. 67/548/EEG van de Raad van de Europese Economische worden blootgesteld of kan worden blootgesteld; Gemeenschap van 27 juni 1967 betreffende de aanpassing e de preventieve maatregelen die zijn genomen om de van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen inzake blootstelling van werknemers aan kankerverwekkende of de indeling, de verpakking en het kenmerken van gevaarlijke mutagene stoffen of aan stoffen die vrijkomen bij kankerstoffen (PbEG L 196) die met de waarschuwingszin R64 worden verwekkende processen te voorkomen of te minimaliseren; gekenmerkt overeenkomstig de criteria in paragraaf 3.2.8 f de persoonlijke beschermingsmiddelen die worden van bijlage VI bij deze richtlijn, worden met betrekking tot die gebruikt bij arbeid waarbij werknemers worden of kunnen stoffen in de risico-inventarisatie en -evaluatie, bedoeld in worden blootgesteld aan kankerverwekkende of mutagene artikel 5 van de wet, in aanvulling op artikel 4.2, de volgende stoffen of aan stoffen die vrijkomen bij kankerverwekkende gegevens vermeld: processen; a de hoeveelheid van de stof die per jaar pleegt te worden g de gevallen waarin kankerverwekkende of mutagene vervaardigd of gebruikt dan wel aanwezig pleegt te zijn in stoffen of kankerverwekkende processen worden verband met opslag; vervangen door stoffen of processen waarbij de werkb het aantal werknemers dat arbeid pleegt te verrichten op nemers niet of minder aan gevaar voor hun veiligheid of de arbeidsplaats waar de stof pleegt voor te komen; gezondheid worden blootgesteld. c de vorm van de arbeid die met de stof pleegt te worden verricht. Artikel 4.108 (Blootstelling aan gevaarlijke stoffen) Artikel 4.13. (Nadere voorschriften risico-inventarisatie en 1 Het is een zwangere werknemer en een werknemer tijdens –evaluatie) (Auteur handreiking: over kankerverwekkende de lactatie verboden arbeid te verrichten waarbij zij kunnen of mutagene stoffen of stoffen die vrijkomen bij kankerverworden blootgesteld aan metallisch lood en zijn verbinwekkende processen) dingen. In alle gevallen waarin arbeid wordt verricht waarbij 2 Het is een zwangere werknemer en een werknemer tijdens werknemers worden of kunnen worden blootgesteld aan de lactatie verboden arbeid te verrichten waarbij zij kunnen kankerverwekkende of mutagene stoffen of aan stoffen die worden blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die de gezondvrijkomen bij kankerverwekkende processen, worden, met heid van het ongeboren kind of de zuigeling schade kunnen betrekking tot deze stoffen of processen in de risico-inventoebrengen via een genotoxisch werkingsmechanisme en die via de moeder het ongeboren kind of de zuigeling Artikel 6.29c (Schadelijk geluid) kunnen bereiken. Het is een zwangere werknemer verboden om op de arbeidsplaats te worden blootgesteld aan equivalente geluidsniveaus Artikel 4.109 (Arbeidsverboden enkele biologische agentia) boven 80 dB(A) en piekgeluiden boven 112 Pa. Het is een zwangere werknemer verboden arbeid te verrichten waarbij zij kunnen worden blootgesteld aan de biologische Artikel 9.5a (Verplichtingen van degenen bij wie vrijwilligers agentia Toxoplasma en Rubellavirus, bedoeld in afdeling 9 van werkzaam zijn) Onder 3 dit hoofdstuk, tenzij is gebleken dat zij hiervoor immuun is. De persoon, bedoeld in het eerste lid (= degene bij wie vrijwilligers werkzaam zijn; toelichting van auteur handreiking), is ten Artikel 5.13a (Fysieke belasting) aanzien van zwangere vrijwilligers en vrijwilligers tijdens de Het is een zwangere werknemer en een werknemer tijdens de lactatie tevens verplicht tot naleving ten aanzien van die vrijlactatie verboden om: willigers van de voorschriften en verboden die zijn opgenomen a dagelijks meer dan eenmaal per uur te hurken, knielen, in de artikelen 1.42, 1.42a, 3.48, 6.29, 6.29a, 6.29b en 6.29c. bukken of staande voetpedalen te bedienen tijdens de Arbeidstijdenwet laatste drie maanden van de zwangerschap; b meer te tillen dan 10 kilogram in één handeling gedurende De Arbeidstijdenwet (artikel 4:5 t/m 4:8) stelt kaders voor de de hele zwangerschap en in de periode tot drie maanden na werk- en rusttijden van zwangere werkneemsters, werkneemde bevalling; sters tot 6 maanden na de bevalling en werkneemsters die c meer dan tien keer per dag gewichten van meer dan 5 borstvoeding geven. De voorschriften vallen uiteen in voorkilogram te tillen van- af de twintigste week van de zwanschriften over: gerschap; of ●De melding van de zwangerschap/het geven van borstvoed meer dan vijf keer per dag gewichten van meer dan 5 ding kilogram te tillen vanaf de dertigste week van de zwanger- ●Beperking van onregelmatig werk in het algemeen en schap. nachtarbeid in het bijzonder ●Extra pauzes Artikel 6.29 (Arbeidsverboden werken onder overdruk) ●Maximering van het aantal werkuren per dag, maand en Het is een zwangere werknemer verboden duikarbeid, kwartaal caissonarbeid en overige arbeid onder overdruk als bedoeld ●Gelegenheid om zwangerschapsonderzoeken te ondergaan in artikel 6.13 te verrichten. ●Gelegenheid om borstvoeding te geven/te kolven

Artikel 6.29a Werken in ondergrondse winningsindustrie

De melding van de zwangerschap Het is een zwangere werknemer en een werknemer tijdens Bij de melding van de zwangerschap kan de werkgever vragen de lactatie verboden arbeid te verrichten in de ondergrondse om een schriftelijke zwangerschapsverklaring van een arts of winningsindustrie. verloskundige.

Artikel 6.29b (Schadelijke trillingen)

Beperking van onregelmatig werk in het algemeen en Het is een zwangere werknemer verboden om op de arbeidsnachtarbeid in het bijzonder plaats: Voor een zwangere werkneemsters en werkneemster in een a te worden blootgesteld aan lichaamstrillingen of schokken periode van 6 maanden na de bevalling geldt: met een versnelling van meer dan 0.25 m/s2; of ●De arbeid wordt zodanig ingericht, dat rekening wordt b in direct contact te komen met een ultrasonore trillingsgehouden met haar specifieke omstandigheden. Als bron met een frequentie boven de 20 kHz waarbij de daartoe een verzoek wordt gedaan door de werkneemster, blootstelling hoger is dan 110 dB per tertsband. voldoet de werkgever daar aan binnen een redelijke termijn. ●De werkneemster heeft recht op een bestendig en regelkunnen worden. Onder geschikt wordt verstaan: de ruimte matig arbeids- en rusttijdenpatroon. is af te sluiten, heeft een bed of rustbank, is rustig en biedt ●De werkneemster kan niet worden verplicht tot nachtarbeid privacy (is besloten). (tussen 24.00 en 6.00 uur) tenzij de werkgever aannemelijk

Overige relevante wetgeving

maakt dat dit redelijkerwijs niet kan worden gevergd.

Extra pauzes

De Arbowet bevat de volgende specifieke bepalingen die rele- Voor een zwangere werkneemster en werkneemster in een vant zijn voor de periode van zwangerschap en borstvoeding: periode van 6 maanden na de bevalling geldt: ●De werkgever zorgt voor de veiligheid en de gezondheid ●De werkneemster heeft recht op een of meer extra pauzes, van de werknemers en voert een beleid gericht op zo goed voor ten hoogste 1/8 deel van de voor haar geldende mogelijke arbeidsomstandigheden, waarbij hij zoveel arbeidstijd per dienst. als redelijkerwijs kan worden gevergd het werk aan de persoonlijke eigenschappen van werknemers aanpast

Maximering van het aantal werkuren per dag, maand en

(artikel 3, lid 1 onder c). kwartaal ●De risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) beschrijft Voor een zwangere werkneemster en werkneemster in een mede de gevaren, risico’s en risico-beperkende maatperiode van 6 maanden na de bevalling geldt: De werkneemregelen voor bijzondere categorieën werknemers (artikel 5, ster kan niet worden verplicht meer arbeid te verrichten dan: lid 1). ●10 uur per dienst; Over borstvoeding en werk: zie bijlage 7. ●gemiddeld 50 uur per week over een periode van 4 aaneengesloten weken; ●gemiddeld 45 uur per week over een periode van 16 aaneengesloten weken. Zie College voor De Rechten van de Mens https://www.mensenrechten.nl/themas/gendergelijkheid/

Gelegenheid om zwangerschapsonderzoeken te ondergaan

zwanger-en-werk De werkgever stelt de zwangere werkneemster in de gele- De belangrijkste Nederlandse wettelijke bepalingen over genheid om in werktijd zwangerschapsonderzoeken te ongelijke behandeling van zwangere sollicitanten, zwangere ondergaan, met behoud van loon. werknemers en vrouwen die na de zwangerschap op het werk terugkeren staan in het Burgerlijk Wetboek (art. 7:646 BW), de

Gelegenheid om borstvoeding te geven / te kolven

Wet Gelijke Behandeling van mannen en vrouwen (art. 1, 1b en Bovendien mag de werkneemster in de eerste 9 maanden na 3 WGB m/v), en in de Algemene Wet Gelijke Behandeling (art. 1 de bevalling het werk zo vaak en lang als nodig onderbreken en 5 AWGB). In deze wetten is bepaald dat werkgevers mannen voor het geven van borstvoeding of om te kolven, tot maximaal en vrouwen gelijk moeten behandelen bij: ¼ van de arbeidstijd per dienst. ●De werving en selectie ●De arbeidsvoorwaarden

Rustruimte/voedingsruimte10

●De arbeidsomstandigheden Voor een zwangere werkneemster, een werkneemster in een ●Opleidingen en bevordering periode van 6 maanden na de bevalling en een werkneemster ●De terugkeer na verlof die borstvoeding geeft, geldt: Voor het nemen van rust, voor ●Het beëindigen van het dienstverband het geven van borstvoeding en/of het kolven van borstvoeding ●Bescherming bij IVF-behandeling moet een geschikte ruimte beschikbaar zijn of snel gemaakt Zie Stichting van de Arbeid en SER https://www.stvda.nl/-/media/stvda/downloads/publicaties/2023/handreiking-zwangerschap-werk-2023.pdf https://www.ser.nl/nl/thema/arbeidsomstandigheden/Publicaties/arbomaatregelen-zwangerschap

Handreiking arbomaatregelen zwangerschap & arbeid

Mei 2008 - Om sectoren te ondersteunen bij het maken van een Arbocatalogus heeft de Stichting twee handreikingen uitgegeven. Eén gaat over “Bedrijfshulpverlening” en de tweede publicatie handelt over “Zwangerschap en Arbeid”. In deze landelijke handreiking wordt beschreven hoe branches aanvullende arbomaatregelen kunnen vaststellen die hun organisaties, bedrijven en instellingen kunnen nemen ter bescherming van de zwangerschap, het ongeboren kind, de zuigeling en de werkneemster zelf, tijdensde zwangerschap en periode van borstvoeding.

‘Modernisering regelingen voor verlof en arbeids-

tijden’

Extra verlof meerlingenzwangerschap

Vanaf 1-4-2016 gaat het zwangerschapsverlof bij een meerling 4 weken eerder in (30 weken zwangerschap).

Extra verlof bij ziekenhuisopname kind

Als een kind langer dan een week in het ziekenhuis heeft gelegen, heeft de moeder recht op extra bevallingsverlof. Zo kan ze haar kind een aantal weken thuis verzorgen. Voor verlenging van het bevallingsverlof geldt dat: ●Ze geen extra verlof krijgt over de 1e week dat de baby in het ziekenhuis lag. Als de baby bijvoorbeeld 2 weken in het ziekenhuis moest blijven, duurt het verlof 1 week langer; ●het bevallingsverlof maximaal 10 weken extra kan duren. Als het kind bijvoorbeeld 15 weken in het ziekenhuis heeft gelegen, krijgt de moeder 10 weken langer verlof.

Checklist voor het medisch dossier

Deze checklist kan worden gebruikt in het medisch dossier van een individuele werknemer, zowel bij een preventief consult als bij een verzuimconsult. De lijst is bedoeld als sjabloon voor het digitale dossier. Zo loopt de bedrijfsarts alle stappen uit de richtlijn snel na. De bedrijfsarts bepaalt zelf wat hij of zij achter de items plaatst (bijv. g.b., of n.v.t. of een uitgebreidere tekst) en vervolgens kan het hele document in het medisch dossier worden geplakt. Datum a terme: ………………….………………….…………………. Aantal weken zwangerschap: ………………….………………….…………………. Begeleiding: verloskundige / gynaecoloog?

1. Werkgebonden risicofactoren (zie tabel 1)

−fysieke belasting −mentale belasting −onregelmatige werktijden −chemische factoren −biologische factoren −fysische factoren

1. Persoonsgebonden risicofactoren (zie tabel 2, ook voor postpartum)

−belaste algemene anamnese −belaste obstetrische anamnese −abnormaal verloop belastbaarheid zwangerschap −abnormaal verloop belastbaarheid postpartum −klachten/ verschijnselen ●Individueel risicoprofiel:

• werkgebonden:

………………….………………….………………….

• persoonsgebonden:

………………….………………….…………………. ●Acties −bronaanpak (arbeidshygiënische strategie) −aanpassing werktijden (o.a. 1/8 werktijd is rusttijd) −aanpassing eigen werk −ander werk −vrijstellen werk −overleg met leiding of curatieve sector −overig, nl … −vervolgafspraak

Performance indicatoren

Performance indicatoren geven de key-issues van de richtlijn weer. Ze laten zien waar het in de richtlijn om gaat en geven daar meetbare normen bij. Bedrijfsartsen en verzekeringsartsen in de arbo-rol kunnen deze indicatoren gebruiken als checklist bij de richtlijn.

1 Individuele begeleiding: risicoprofiel en interventie

Er is: a een preventief consult uitgevoerd. JA/NEE A Individueel risicoprofiel Er is: a beoordeeld of er werkgebonden risicofactoren zijn. JA /NEE −hierbij is de RI&E geraadpleegd. JA/NEE b beoordeeld of er persoonsgebonden risicofactoren zijn. JA/NEE c sprake van een beroepsziekte. JA/NEE Zo ja: d er is melding gedaan van de vastgestelde beroepsziekte bij het NCvB. JA/NEE/NVT B Werkplan met advies e er is een werkplan met advies opgesteld o.b.v. het verhoogde risicoprofiel is. JA/NEE/NVT C Voorlichting en interventies Er is: f advies uitgebracht aan werknemer en werkgever. JA/NEE/NVT g voorlichting aan de zwangere gegeven. JA/NEE/NVT h een afspraak voor een vervolgcontact gemaakt. JA/NEE/NVT

2 Interventies bij verzuim

a De werkende is na een week verzuim voor het spreekuur uitgenodigd. JA/NEE b Er is beoordeeld of actualisering van het risicoprofiel nodig is. JA/NEE Zo ja: c het werkplan is aangepast en er is advies gegeven aan werkende en werkgever. JA/NEE d en werkende en werkgever zijn hierover geadviseerd. JA/NEE e Bij verminderde productiviteit als gevolg van zwangerschap is de werkgever geadviseerd bij het UWV een ‘aanvraag arbeidsongeschiktheid ten gevolge van zwangerschap of bevalling’ te doen voor de derving van de loonkosten. JA/NEE

3 Evaluatie

A Bij verhoogd risicoprofiel zonder verzuim a Er is 3-6 weken na het preventief consult beoordeeld of risicoprofiel en werkplan bijgesteld moeten worden. JA/NEE B Bij verzuim tijdens de zwangerschap a Er is 3 weken na het 1e verzuimspreekuur beoordeeld of acties voldoende zijn ter voorkoming van risico’s. JA/NEE b Bij onvoldoende acties is het risicoprofiel bijgesteld en werkplan aangepast. JA/NEE/NVT C Bij verzuim in de postpartumperiode a 2 weken na einde bevallingsverlof is beoordeeld of acties voldoende zijn ter voorkoming van risico’s. JA/NEE b Bij onvoldoende acties is het risicoprofiel bijgesteld en het werkplan aangepast. JA/NEE/NVT

4 Arbo-beleidsadvisering

a Werkgebonden risicofactoren zijn beoordeeld en getoetst aan 1) de recente algemene en

1. de specifieke RI&E.

JA/NEE b. Er is geadviseerd over: −de inhoud van de richtlijn zwangerschap, postpartumperiode en werk JA/NEE −wettelijke verplichtingen JA/NEE/NVT −adequaat arbobeleid voor werknemers tijdens zwangerschap en in de postpartumperiode JA/NEE/NVT −een protocol informatievoorziening JA/NEE/NVT −een preventief consult door de bedrijfsarts JA/NEE/NVT Richtlijn Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk Voorlichtingsmateriaal En hulpmiddelen over arbeidsomstandigheden en rechten Er zijn de laatste tijd diverse websites gemaakt met informatie over kinderwens en zwangerschap en werk. Vaak was de NVAB hierbij betrokken. Over arbeidsomstandigheden van zwangeren en pas ●Voor alle arboprofessionals is een arbokennisdossier bevallen werknemers voor de ‘bijzondere groep: zwangeren’: https://www. ●RIVM Informatiekompas Kinderwens, zwangerschap en arbokennisnet.nl/kennisdossiers/bijzondere-groepen/ werk: https://www.rivm.nl/informatiekompas-kinderzwangerschap-en-werk/ wens-zwangerschap-en-werk. Hier staan voor zowel ●Mede op basis van deze richtlijn wordt voor verloskundig professionals als zwangeren allerlei informatiebladen over zorgverleners (als onderdeel van het onderzoeksproject verschillende arbeidsrisico’s. Arbeid en gezond zwanger-Maak er werk van! in het ●Voor stellen met kinderwens heeft deze informatie een Erasmus MC ) een korte screeningslijst ontwikkeld (7 items) plaats gekregen in www.zwangerwijzer.nl. Op deze website om een indruk te krijgen van de werkgebonden risicofackomen de meeste risicofactoren aan de orde en worden toren die mogelijk een rol spelen bij de zwangere vrouw. adviezen gegeven die het paar met kinderwens kan meenemen naar de verloskundige hulpverlener. Werk- Over rechten van zwangere en pas bevallen werknemers omstandigheden zijn later als een aparte module aan deze ●Over sollicitatie/arbeidsvoorwaarden/ontslag en meer: website toegevoegd. https://www.mensenrechten.nl/themas/gendergelijkheid/ ●Vanuit een samenwerkingsverband van ruim twintig zwanger-en-werk landelijke partijen is een publiekswebsite ontwikkeld ●App FNV over rechten van zwangeren voor mensen die zwanger willen worden. Hierop worden ●Verdenkinge op discriminatie van zwangeren? Neem de belangrijkste kernboodschappen op verschillende contact op met een medewerker van het College voor manieren aangeboden, onder andere in de vorm van clips de Rechten van de Mens voor advies of het doen van een en een product voor laag geletterden. Deze website bevat melding: https://mensenrechten.nl/bent-u-gediscrimiook informatie over arbeidsrisico’s en zwangerschap neerd (www.strakszwangerworden.nl). In diverse talen beschik- ●Meer weten over zwanger zijn en werk: baar. https://www.mensenrechten.nl/themas/gendergelijkheid/ ●Ongeveer 40% van de vrouwelijke aiossen in opleiding tot zwanger-en-werk huisarts, werkzaam zijn bij de SBOH, wordt zwanger tijdens haar opleiding. De SBOH heeft samen met het NCVB en de NVAB een speciale brochure ontwikkeld met informatie over de invloed van werkomstandigheden: https://www. sboh.nl/regelingen/veilig-werken-tijdens-zwangerschap/ Richtlijn Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk

Borstvoeding en Werk

Arbeidstijdenwet, Arbowet en Arbobesluit kwaliteit van de borstvoeding en de genomen maatregelen De werknemer moet de werkgever informeren dat zjj haar om deze gevaren te voorkomen (Arbowet, art 5, Arbobesluit, kind borstvoeding gaat geven, bij voorkeur voor het bevalart 1.41). Bij borstvoeding gaat het vooral om het risico’s lingsverlof (Arbobesluit, artikel 1.1 lid 5a en 5b). Volgens de van chemische stoffen, biologische agentia en psychische Arbeidstijdenwet, artikel 4:8, heeft een werknemer die borstbelasting. voeding geeft gedurende de eerste negen levensmaanden van haar kind het recht om de arbeid te onderbreken om te kolven,

Waarom borstvoeding?

haar kind op het werk te voeden of elders (in overleg met De WHO adviseert dat alle kinderen minimaal 6 maanden de werkgever). De onderbrekingen nemen gezamenlijk ten uitsluitend borstvoeding zouden moeten krijgen. Borsthoogste een vierde van de werktijd per werkdag in beslag. Dit voeding heeft positieve effecten op de gezondheid van de is tijd naast de reguliere pauzes en betreft doorbetaalde tijd. moeder en het kind. De werkgever moet hiervoor een geschikte ruimte beschikbaar stellen die af te sluiten is en deze ruimte moet over een

Borstvoeding in de praktijk

bed of rustbank beschikken. Daarnaast dient er een koel- Het is verstandig dat de werknemer vóór het bevallingsverlof kastruimte aanwezig te zijn en de mogelijkheid om de handen afspraken maakt met haar werkgever over de wijze waarop te wassen in de nabije omgeving. Als er geen geschikte ruimte zij borstvoeding wenst te geven of af te kolven. Hierbij enkele aanwezig is binnen het bedrijf, mag de werkneemster zelf een tips. plek regelen. Adviseer de werknemer: ●tijdig de werkgever en de collega’s te laten weten dat ze

Eisen waar een kolfruimte aan moet voldoen

borstvoeding gaat combineren met het werk en dat hun ●De ruimte moet afsluitbaar zijn. ondersteuning op prijs wordt gesteld. Leg uit dat de werk- ●Het moet een rustige ruimte zijn. onderbrekingen die hiervoor nodig zijn, tijdelijk zijn omdat ●Er moet een bed of rustbank staan. het maar gedurende enkele maanden nodig is. ●Het klimaat moet behaaglijk zijn (niet te warm en niet te ●uit te zoeken waar de kolf en/of de rustruimte zijn en of er koud) en tochtvrij. een koelkast beschikbaar is, of laat de leidinggevende dit ●Er moet een koelkast zijn om de afgekolfde melk in te regelen. Het is aan te bevelen een ruimte aan te bieden met zetten. koud en warm stromend water voor het schoonspoelen van ●In de nabije omgeving moet er mogelijkheid zijn om de de kolf. Eventueel kan de werknemer zelf voor een koeltas handen te wassen. zorgen voor het bewaren van afgekolfde melk. NB. Een toilet is geen acceptabele kolfruimte. ●op tijd te beginnen met het oefenen van kolven. Na ongeveer vijf weken kan een kind goed uit de borst drinken en Voor het bevallingsverlof moet de werkgever voorlichting kan dan ook de nieuwe zuigtechniek leren die nodig is voor geven over de risico’s van het werk voor de pas bevallen werkhet drinken uit een fles. nemer en over de gevaren van het werk voor de kwantiteit en Richtlijn Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk

Enkele mogelijkheden voor het combineren van borst-

voeding en werk ●Op het werk te kolven ●Kind voeden bij de kinderopvang, oppas of door naar huis te gaan (mits het voeden niet meer tijd in beslag neemt dan een kwart van de arbeidstijd). ●Kind naar de werkplek laten brengen en daar voeden ●Eén of meer borstvoedingen vervangen door flesvoedingen. Let op: het kost enige tijd om een borstvoeding af te bouwen. ●(Tijdelijk) flexibele werktijden rondom de voedingen regelingen door bijvoorbeeld eerder naar huis te gaan of gedeeltelijk thuis te werken. ●Parttime ouderschapsverlof, vakantie of onbetaald verlof opnemen aansluitend aan bevallingsverlof voor extra borstvoedingstijd. ●Het opnemen van volledig aaneengesloten ouderschapsverlof, opgespaarde vakantiedagen of onbetaald verlof aansluitend op het bevallingsverlof, waardoor niet op het werk gekolfd of gevoed hoeft te worden of minder lang.

Praktische informatie

Het blijkt dat vrouwen vooral behoefte hebben aan praktische informatie over het geven van borstvoeding, kolven en het bewaren van moedermelk. Hiervoor bestaan goede websites (o.a. via www.borstvoeding.nl), en ze kunnen terecht bij lactatiekundigen.

Bronnen

www.voedingscentrum.nl www.rivm.nl www.nationaalkompas.nl Richtlijn Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk

Gezamenlijke besluitvorming

(Shared decision making) Gezamenlijke besluitvorming over doelen, behandelingen De volgende stappen kunnen worden genomen om tot een en zorgafspraken speelt in de gezondheidszorg een steeds gezamenlijk besluit te komen: grotere rol. Ook in de bedrijfsgezondheidszorg groeit de 1 Wederzijds informatie uitwisselen. aandacht voor het belang van shared decision making. Het 2 Bedenktijd inlassen zodat de patiënt een keuzehulp of gaat hierbij over het delen van informatie met de werkende anderen kan raadplegen. over met name de diagnostiek en behandelings- of begelei- 3 Vragen in hoeverre de patiënt wil meebeslissen. dingsmogelijkheden, zodat de werkende en de bedrijfsarts 4 Samen een plan opstellen. gezamenlijk de informatie kunnen wegen en samen kunnen 5 Een vervolgafspraak maken. beslissen over de interventie. Persoonlijke geschiedenis, leeftijd, situatie, behoefte aan ondersteuning en voorkeur

Gezamenlijke besluitvorming niet altijd mogelijk

van mensen spelen een belangrijke rol in de gezamenlijke Waar sommige mensen graag de regie in eigen hand willen besluitvorming. Gezamenlijke besluitvorming speelt bij alle houden en juist betrokken willen worden bij beslissingen, contacten tussen bedrijfsarts en werkende een rol en in het willen andere mensen de besluitvorming misschien geheel kader van deze richtlijn, vooral ook ook bij het preventief overlaten aan bijvoorbeeld de bedrijfsarts. Het kan de consult. werkende ook ontbreken aan vaardigheden, energie of veerkracht die noodzakelijk zijn voor een verdergaande vorm Gezamenlijke besluitvorming vraagt om een goed geïnforvan gezamenlijke besluitvorming. In dat geval zijn vaak wel meerde werknemer die in staat is keuzes te maken na een minder vergaande vormen mogelijk. Het is aan de bedrijfsarts weging van voordelen en nadelen van alternatieven. De om voorafgaand aan en tijdens het besluitvormingsproces volgende punten moeten aan de orde komen: samen met de werkende vast te stellen welke rol deze hierin 1 Wat zijn de opties? kan en wil vervullen. 2 Wat zijn de voor- en nadelen? 3 Wat betekent dit in deze situatie voor de werknemer?

Gezamenlijke besluitvorming met betrekking tot arbeid

Bedrijfsarts en werknemer bespreken dit samen en komen Binnen de arbeidsgeneeskundige zorg gaan beslissingen samen tot een keuze. De verantwoordelijkheid bij het nemen vaak over arbeidsparticipatie en is naast het belang van van een beslissing ligt bij beide partijen. De bedrijfsarts en de de werkende het belang van de werkgever in veel gevallen werkende worden gezien als experts op verschillende gronden ermee gemoeid. Financiële consequenties van uitval uit werk en zijn gelijkwaardige partners. Gezamenlijke besluitvorming of terugkeer naar werk kunnen voor zowel werkgevers als heeft over het algemeen een positief effect: mensen zijn meer werknemers een rol spelen in het besluitvormingsproces. tevreden over de interventie en kunnen effectiever met hun Gezamenlijke besluitvorming vindt soms plaats in de vorm van ziekte/beperking omgaan. een trialoog: bijvoorbeeld tussen de bedrijfsarts, de werkende en diens leidinggevende. Een gesprek tussen vier personen kan in sommige gevallen effectief zijn, bijvoorbeeld een gesprek tussen een arbeidsdeskundige, de werkende, diens leidinggevende en een vriend, familielid of ander vertrouwenspersoon van de werkende. Richtlijn Zwangerschap, Postpartumperiode en Werk

Gezamenlijke besluitvorming

Nachtwerk bij 12-20 weken zwangerschap Voor het adviseren van individuele werkenden over het 3 Wat is de reden dat ze overweegt door te gaan met nachtverrichten van nachtwerk bij 12-20 weken zwangerschap diensten tussen 12-20 weken? Is het haar eigen besluit of is gezamenlijke besluitvorming belangrijk. Gezamenlijke wil ze haar collega’s niet belasten, is er de angst om de baan besluitvorming vraagt om een goed geïnformeerde werkende te verliezen of andere nadelige gevolgen zoals missen van die in staat is keuzes te maken na een weging van voordelen en promotie of beoordeling als geen nachtwerk meer gedaan nadelen van alternatieven. Er zijn aanwijzingen voor schademag worden? lijke gezondheidseffecten. Het is belangrijk dat de zwangere 4 Welk soort werk wordt ’s nachts uitgevoerd (bijvoorbeeld hierover is geinformeerd voordat ze een besluit neemt. fysiek zwaar werk), is het werk al goed aangepast als dat nodig is vanwege de zwangerschap? Bij complicaties van de zwangerschap, gezondheidsklachten 5 Zijn aanpassingen mogelijk (het aantal nachtdiensten of belastende arbeidsomstandigheden of een belaste obstebeperken, kortere diensten, meer hersteltijd, langere trische voorgeschiedenis is het advies bij 12 weken te stoppen pauzes, minder fysieke belasting)? met nachtdiensten. Soms geldt dit al eerder. Zie daarvoor in 6 Bedenktijd inlassen zodat de zwangere anderen kan deze richtlijn de specifieke adviezen. raadplegen (1 à 2 weken is dan realistisch). 7 Vragen in hoeverre de werkende wil meebeslissen. Gaat het om een gezonde zwangere, zonder complicaties, 8 Samen een advies opstellen. gezondheidsklachten, een belaste obstetrische voorgeschiedenis en belastende arbeidsomstandigheden? Zorg dat bij gezamenlijke besluitvorming de volgende punten aan de orde komen: 1 Bespreek de opties: ●Er is een wettelijke regel: In de arbeidstijdenwet staat dat als de zwangere dat zelf wenst ze ook voor 20 weken geen nachtdiensten hoeft te draaien. ●Volgens de NVAB richtlijn zijn er 2 opties: −doorgaan met nachtdiensten tot 20 weken zwangerschap −of eerder stoppen dan 20 weken. 2 Wat zijn de voor- en nadelen c.q. gezondheidsrisico’s van nachtwerk voor de zwangere en haar ongeboren kind? Er is redelijke kwaliteit van bewijs dat er een licht verhoogd risico is op vroeggeboorte en/ of een kindje wat te klein is, en hoge bloeddruk en pre-eclampsie bij zwangeren zelf die in ploegendienst werken en/of nachtdiensten verrichten voor 20 weken zwangerschap.